NMMS परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• चंद्राच्या कला: पृथ्वीवरून दिसणाऱ्या चंद्राच्या प्रकाशित भागाच्या बदलत्या आकारांना ‘चंद्राच्या कला’ म्हणतात. हे चक्र सुमारे 29.5 दिवसांचे असते.
• पक्ष: पौर्णिमेपासून अमावस्येपर्यंत चंद्राचा प्रकाशित भाग कमी होत जातो, त्याला कृष्णपक्ष म्हणतात. अमावस्येपासून पौर्णिमेपर्यंत तो वाढत जातो, त्याला शुक्लपक्ष म्हणतात.
• चंद्रोदय वेळ: पृथ्वी स्वतःभोवती फिरत असताना चंद्रही त्याच्या कक्षेत पुढे सरकत असल्यामुळे चंद्र दररोज आदल्या दिवसापेक्षा सुमारे 50 मिनिटे उशिरा उगवतो.
• ग्रहणे: चंद्रग्रहण केवळ पौर्णिमेला व सूर्यग्रहण अमावस्येला होते. परंतु चंद्राची कक्षा पृथ्वीच्या कक्षेच्या तुलनेत थोडी कललेली असल्यामुळे ग्रहणे दर महिन्याला होत नाहीत.
• कॅलेंडरचे प्रकार: 12 चंद्र महिन्यांचे ‘चंद्र वर्ष’ (354 दिवस) असते. तर ‘सौर वर्ष’ (365.25 दिवस) असते. यातील 11 दिवसांचा फरक दुरुस्त करण्यासाठी चंद्र-सौर कॅलेंडरमध्ये ‘अधिकमास’ जोडला जातो.
• राष्ट्रीय दिनदर्शिका: भारतीय राष्ट्रीय कॅलेंडर 22 मार्च (चैत्र 1) पासून सुरू होते. हे कॅलेंडर सुधारणा समितीने (अध्यक्ष: मेघनाद साहा) विकसित केले.
• अंतराळ कार्यक्रम: विक्रम साराभाई यांना भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक मानले जाते. ‘कार्टोसॅट’ नकाशांसाठी, तर ‘आदित्य एल-1’ सूर्याच्या अभ्यासासाठी इस्रोने (ISRO) पाठवले आहे.