ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ: ರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರಗಳು (Defense Mechanisms)
ರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರಗಳು ಎಂದರೇನು?
ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುವ ಆತಂಕ (Anxiety) ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಒತ್ತಡವನ್ನು (Stress) ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಬಳಸುವ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರಗಳು (Defense Mechanisms) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವು ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲದಂತೆ ಆತನ ಅಹಂ (Ego) ಅನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಗುರಾಣಿಗಳಂತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ.
ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಹಿನ್ನೆಲೆ
ಈ ರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಸಿಗ್ಮಂಡ್ ಫ್ರಾಯ್ಡ್ (Sigmund Freud) ಮತ್ತು ಅವರ ಮನೋವಿಶ್ಲೇಷಣಾ (Psychoanalytic tradition) ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಇವು ಒತ್ತಡವನ್ನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ.
ಪ್ರಮುಖ ರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಉದಾಹರಣೆಗಳು
1. Rationalization (ಸಮರ್ಥನೆ)
ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ವೈಫಲ್ಯ ಅಥವಾ ವರ್ತನೆಗೆ ತರ್ಕಬದ್ಧವಾದ ಅಥವಾ ಸಮರ್ಥನೀಯ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದನ್ನು Rationalization ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆ: ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾದ ನಂತರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯು “ಪ್ರಶ್ನೆಪತ್ರಿಕೆಯೇ ತಪ್ಪಾಗಿತ್ತು” ಎಂದು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು.
2. Projection (ಪ್ರಕ್ಷೇಪಣೆ)
ತನ್ನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ವಂತ ಅಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಇತರರ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. ಉದಾಹರಣೆ: ಸ್ವತಃ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದರೂ “ಇತರರೇ ಕೋಪಿಷ್ಠರು” ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಅಥವಾ ತನ್ನ ತಪ್ಪನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ಹಾಕುವುದು.
3. Denial (ನಿರಾಕರಣೆ)
ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಅಥವಾ ಕಠಿಣ ಸತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು. ಉದಾಹರಣೆ: ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅನಾರೋಗ್ಯದ ಸಮಸ್ಯೆ ಇದ್ದರೂ “ನನಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆ ಇಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳುವುದು.
ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರಗಳು
4. Sublimation (ಉನ್ನತೀಕರಣ)
ಸಮಾಜ ಒಪ್ಪದ ಅಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹ ಆವೇಶಗಳನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸುವುದು. ಉದಾಹರಣೆ: ಆಕ್ರಮಣಶೀಲ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು (Aggressive energy) ಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ (Sports) ಬಳಸಿ ಯಶಸ್ಸು ಸಾಧಿಸುವುದು.
5. Regression (ಹಿಂಜರಿತ)
ತೀವ್ರ ಒತ್ತಡದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಂತದ ಅಥವಾ ಬಾಲಿಶ ವರ್ತನೆಗೆ ಮರಳುವುದು. ಉದಾಹರಣೆ: ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿರುವ ದೊಡ್ಡ ಮಗು ಬಾಲಿಶವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಅಳುವುದು.
6. Repression (ದಮನ)
ನೋವುಂಟುಮಾಡುವ ಅಥವಾ ಅಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹ ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ಅಚೇತನ (Unconscious) ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಒತ್ತಿಹಾಕುವುದು ಅಥವಾ ಮರೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುವುದು.
7. Displacement (ಸ್ಥಳಾಂತರ)
ತನ್ನ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಅಥವಾ ಕೋಪವನ್ನು ಮೂಲ ಗುರಿಯ ಮೇಲೆ ತೋರಿಸಲಾಗದೆ, ಬೇರೊಂದು ಸುರಕ್ಷಿತ ಗುರಿಯ ಕಡೆ ತಿರುಗಿಸುವುದು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: ಮೇಲಧಿಕಾರಿಯ ಮೇಲಿನ ಕೋಪವನ್ನು ಹೆಂಡತಿ/ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲೆ ತೋರಿಸುವುದು).
ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ
ಈ ರಕ್ಷಣಾ ತಂತ್ರಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ 100% ಆರೋಗ್ಯಕರವಲ್ಲ; ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಅಸಮರ್ಪಕವಾಗಬಹುದು. ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಉತ್ತಮ ವಿಧಾನವೆಂದರೆ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಎದುರಿಸುವುದು.
