ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರಗಳು – GPSTR, HSTR

ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರಗಳು – KARTET, GPSTR, HSTR

ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರಗಳು: KARTET, GPSTR, HSTR ಪರೀಕ್ಷಾ ಕೈಪಿಡಿ

1. ಪರಿಚಯ (Introduction)

ಯಾವುದೇ ಒಂದು ದೇಶದ ಅಥವಾ ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪುನರ್ರಚಿಸಲು ಆಧಾರಗಳು ಅಥವಾ ಮೂಲಗಳು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. “ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ ಇತಿಹಾಸವಿಲ್ಲ” ಎಂಬುದು ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಾಣ್ಣುಡಿ. ಗತಕಾಲದ ಮಾನವನ ಜೀವನ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಆಡಳಿತ ಹಾಗೂ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಅರಿಯಲು ನಮಗೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಕುರುಹುಗಳೇ ಆಧಾರಗಳು. KARTET, CTET, GPSTR, ಮತ್ತು HSTR ನಂತಹ ಶಿಕ್ಷಕರ ನೇಮಕಾತಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದ ಮೂಲಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕನಿಷ್ಠ 1-2 ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತವನ್ನು ಅರಿಯಲು ಲಭ್ಯವಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಸವಿವರವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸೋಣ.

2. ವಿಷಯದ ಹಿನ್ನೆಲೆ (Background of the Topic)

ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಇತಿಹಾಸ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಇರಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರರ (ಉದಾ: ಜೇಮ್ಸ್ ಮಿಲ್) ಆರೋಪವಾಗಿತ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ, ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಕರು ಅಥವಾ ಚೀನಿಯರಂತೆ ಭಾರತೀಯರು ಘಟನಾವಳಿಗಳನ್ನು ದಿನಾಂಕ ಮತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಸಮೇತ ದಾಖಲಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಭಾರತೀಯರು ತಮ್ಮ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪುರಾಣಗಳು, ಕಾವ್ಯಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಮಾರಕಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಾಯ್ದಿರಿಸಿದ್ದಾರೆ. 19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸರ್ ವಿಲಿಯಂ ಜೋನ್ಸ್, ಜೇಮ್ಸ್ ಪ್ರಿನ್ಸೆಪ್, ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಕನ್ನಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಾಕ್ತನ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಶ್ರಮದಿಂದ ಭಾರತದ ಶಾಸನಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಭವ್ಯ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದವು.

3. ವಿಷಯದ ಸವಿಸ್ತಾರ ಮಾಹಿತಿ (Detailed Information)

ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಆಧಾರಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು:

  • 1. ಪುರಾತತ್ವ ಆಧಾರಗಳು (Archaeological Sources)
  • 2. ಸಾಹಿತ್ಯ ಆಧಾರಗಳು (Literary Sources)

I. ಪುರಾತತ್ವ ಆಧಾರಗಳು

ಪುರಾತತ್ವ ಆಧಾರಗಳು ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಹಾಗೂ ನಿಖರವಾದ ಆಧಾರಗಳಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಶಾಸನಗಳು, ನಾಣ್ಯಗಳು, ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಖನನದ ಅವಶೇಷಗಳು ಎಂದು ವಿಭಾಗಿಸಬಹುದು.

A. ಶಾಸನಗಳು (Inscriptions)
ಶಾಸನಗಳ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ‘ಎಪಿಗ್ರಫಿ’ (Epigraphy) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಶಾಸನಗಳು ಹರಪ್ಪ ನಾಗರಿಕತೆಗೆ ಸೇರಿವೆ (ಇನ್ನೂ ಓದಲಾಗಿಲ್ಲ). ಓದಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಾಸನಗಳು ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಟ ಅಶೋಕನಿಗೆ ಸೇರಿವೆ. ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳನ್ನು 1837ರಲ್ಲಿ ಜೇಮ್ಸ್ ಪ್ರಿನ್ಸೆಪ್ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಓದಿದನು.

ಪ್ರಮುಖ ಶಾಸನರಚಿಸಿದವರು / ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಶಾಸನದ ಮಹತ್ವ / ವಿಷಯ
ಅಲಹಾಬಾದ್ ಸ್ತಂಭ ಶಾಸನಹರಿಸೇನ (ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ಕಾಲ)ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ದಿಗ್ವಿಜಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳು
ಐಹೊಳೆ ಶಾಸನರವಿಕೀರ್ತಿ (ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿ)ಹರ್ಷವರ್ಧನನನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿ ಸೋಲಿಸಿದ ವಿವರ
ಹಾಥಿಗುಂಫಾ ಶಾಸನಖಾರವೇಲ (ಕಳಿಂಗ ರಾಜ)ಖಾರವೇಲನ ಸಾಧನೆಗಳು (ವರ್ಷವಾರು ವಿವರಣೆ)
ಮಾಸ್ಕಿ ಶಾಸನ (ರಾಯಚೂರು)ಅಶೋಕಅಶೋಕನ ಹೆಸರನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಶಾಸನ
ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ (ಹಾಸನ)ಕಾಕುತ್ಸವರ್ಮ (ಕದಂಬ ವಂಶ)ಕನ್ನಡದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಶಾಸನ (ಕ್ರಿ.ಶ. 450)
ಜುನ್ನಾಗಢ್ (ಗಿರ್ನಾರ್) ಶಾಸನರುದ್ರದಾಮಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಉದ್ದನೆಯ ಶಾಸನ

B. ನಾಣ್ಯಗಳು (Coins)
ನಾಣ್ಯಗಳ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ‘ನ್ಯೂಮಿಸ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್’ (Numismatics) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

  • ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ‘ಅಚ್ಚೊತ್ತಿದ ನಾಣ್ಯಗಳು’ (Punch-marked coins) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇವು ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ತಾಮ್ರದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು.
  • ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರತಂದವರು ಇಂಡೋ-ಗ್ರೀಕರು.
  • ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ತಂದವರು ಗುಪ್ತರು.
  • ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನು ವೀಣೆ ನುಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಚಿತ್ರವಿರುವ ನಾಣ್ಯವು ಅವನ ಸಂಗೀತ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

C. ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಖನನಗಳು (Monuments and Excavations)

  • ಸಿಂಧು ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯ (ಹರಪ್ಪ, ಮೊಹೆಂಜೋದಾರೋ, ಲೋಥಾಲ್) ಸಂಪೂರ್ಣ ಇತಿಹಾಸವು ಉತ್ಖನನಗಳ ಅವಶೇಷಗಳ (ಮಡಿಕೆಗಳು, ಮುದ್ರೆಗಳು, ಆಟಿಕೆಗಳು) ಮೇಲೆಯೇ ನಿಂತಿದೆ.
  • ಸಾಮ್ರಾಟ್ ಅಶೋಕನ ಸ್ತೂಪಗಳು (ಉದಾ: ಸಾಂಚಿ ಸ್ತೂಪ), ಅಜಂತಾ-ಎಲ್ಲೋರಾ ಗುಹೆಗಳು, ಮಹಾಬಲಿಪುರಂ ರಥ ದೇವಾಲಯಗಳು ಅಂದಿನ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ.

II. ಸಾಹಿತ್ಯ ಆಧಾರಗಳು

ಸಾಹಿತ್ಯ ಆಧಾರಗಳನ್ನು ‘ದೇಶೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯ’ ಮತ್ತು ‘ವಿದೇಶಿ ಸಾಹಿತ್ಯ’ ಎಂದು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು.

A. ದೇಶೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯ (Indigenous Literature)
ಭಾರತೀಯರು ಪ್ರಾಕೃತ, ಪಾಲಿ, ಸಂಸ್ಕೃತ, ತಮಿಳು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿಸಿದ ಗ್ರಂಥಗಳು.

ಕೃತಿಯ ಹೆಸರುಕರ್ತೃಭಾಷೆವಿಷಯ / ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ
ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಕೌಟಿಲ್ಯ (ಚಾಣಕ್ಯ)ಸಂಸ್ಕೃತಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ರಾಜಕೀಯ, ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
ರಾಜತರಂಗಿಣಿಕಲ್ಹಣಸಂಸ್ಕೃತಕಾಶ್ಮೀರದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ನೈಜ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಗ್ರಂಥ
ಇಂಡಿಕಾಮೆಗಾಸ್ತನೀಸ್ಗ್ರೀಕ್ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಪಾಟಲೀಪುತ್ರದ ಆಡಳಿತ, ಭಾರತೀಯ ಸಮಾಜ
ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿಪಾಣಿನಿಸಂಸ್ಕೃತಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಮೊದಲ ವ್ಯಾಕರಣ ಗ್ರಂಥ
ಮುದ್ರಾ ರಾಕ್ಷಸವಿಶಾಖದತ್ತಸಂಸ್ಕೃತಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯನು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಹಿನ್ನೆಲೆ
ಹರ್ಷಚರಿತಬಾಣಭಟ್ಟಸಂಸ್ಕೃತಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ
ತ್ರಿಪಿಟಕಗಳುಬೌದ್ಧ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳುಪಾಲಿಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ನಿಯಮಗಳು
ಸಂಗಂ ಸಾಹಿತ್ಯತಮಿಳು ಕವಿಗಳುತಮಿಳುದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ (ಚೇರ, ಚೋಳ, ಪಾಂಡ್ಯ) ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸ

B. ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಬರಹಗಳು (Foreign Accounts)
ಗ್ರೀಕ್, ರೋಮನ್, ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಅರಬ್ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದ ಕೃತಿಗಳು.

  • ಮೆಗಾಸ್ತನೀಸ್: ಗ್ರೀಕ್ ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಈತನ ಕೃತಿ ‘ಇಂಡಿಕಾ’.
  • ಪಾಹಿಯಾನ್ (Fa-Hien): ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಚೀನಿ ಪ್ರವಾಸಿ. ಈತನ ಕೃತಿ ‘ಗೋ-ಕೋ-ಕಿ’ (Gho-ko-ki).
  • ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ (Hiuen Tsang): ಹರ್ಷವರ್ಧನ ಮತ್ತು ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಚೀನಿ ಪ್ರವಾಸಿ. ಇವನನ್ನು ‘ಪ್ರವಾಸಿಗರ ರಾಜ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇವನ ಕೃತಿ ‘ಸಿ-ಯು-ಕಿ’ (Si-Yu-Ki).
  • ಟಾಲೆಮಿ (Ptolemy): ಈತನ ‘ಭೂಗೋಳ’ (Geography) ಗ್ರಂಥವು ಭಾರತ ಮತ್ತು ರೋಮ್ ನಡುವಿನ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

🎯 Exam Focus Points (ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು)

  • ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಲಿಪಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ವಾಯುವ್ಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಖರೋಷ್ಠಿ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ.
  • ಕರ್ನಾಟಕದ ಶಾಸನಗಳ ಪಿತಾಮಹ: ಬಿ. ಎಲ್. ರೈಸ್ (B. L. Rice – ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕರ್ನಾಟಿಕಾ ರಚಿಸಿದವರು).
  • ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ (ASI) ಪಿತಾಮಹ: ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಕನ್ನಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್.
  • ‘ರಾಜತರಂಗಿಣಿ’ ಕೃತಿಯ ಅರ್ಥ “ರಾಜರ ನದಿ” (River of Kings). ಇದು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಕ್ರಿಸ್ತಪೂರ್ವದಿಂದ 12ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.

6. ಸುಲಭವಾಗಿ ನೆನಪಿಡಲು ಟ್ರಿಕ್ಸ್ / Mnemonics

💡 ಚೀನಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರ ಆಗಮನದ ಕ್ರಮ (Chronology of Chinese Travelers):
F H I (ಆಲ್ಫಾಬೆಟ್ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಡಿ)
F = ಪಾಹಿಯಾನ್ (Fa-Hien)
H = ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ (Hiuen Tsang)
I = ಇತ್ಸಿಂಗ್ (I-Tsing)

💡 ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜರು:
AA = ಅಲಹಾಬಾದ್ (Allahabad) – ಹರಿಸೇನ (ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತ) -> ‘ಅ ಆ ಇ ಈ’ ನೆನಪಿಡಿ.
AI = ಐಹೊಳೆ (Aihole) – ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿ -> ‘ಐ’ ಮತ್ತು ‘ಇ’ ಸ್ವರಗಳು.

7. ಸಂಭವನೀಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ (Expected Questions Pattern)

KARTET, CTET, GPSTR, HSTR ಹಾಗೂ CET ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ “ಹೊಂದಿಸಿ ಬರೆಯಿರಿ” (ಲೇಖಕರು ಮತ್ತು ಕೃತಿಗಳು), “ಹೇಳಿಕೆ ಆಧಾರಿತ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು”, ಮತ್ತು ನೇರ ಜ್ಞಾನಾಧಾರಿತ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಐಹೊಳೆ ಮತ್ತು ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಪದೇಪದೇ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತವೆ.

8. 20 ಬಹು ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs with Answers)

1. ಶಾಸನಗಳ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ?
  • A) ನ್ಯೂಮಿಸ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್
  • B) ಎಪಿಗ್ರಫಿ
  • C) ಆರ್ಕಿಯಾಲಜಿ
  • D) ಪೇಲಿಯೋಗ್ರಫಿ
ಉತ್ತರ: B) ಎಪಿಗ್ರಫಿ
2. ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಓದಿದ ವಿದ್ವಾಂಸ ಯಾರು?
  • A) ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಕನ್ನಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್
  • B) ಜೇಮ್ಸ್ ಪ್ರಿನ್ಸೆಪ್
  • C) ಜಾನ್ ಮಾರ್ಷಲ್
  • D) ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಮುಲ್ಲರ್
ಉತ್ತರ: B) ಜೇಮ್ಸ್ ಪ್ರಿನ್ಸೆಪ್
3. ‘ಸಿ-ಯು-ಕಿ’ ಕೃತಿಯ ಕರ್ತೃ ಯಾರು?
  • A) ಪಾಹಿಯಾನ್
  • B) ಮೆಗಾಸ್ತನೀಸ್
  • C) ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್
  • D) ಇತ್ಸಿಂಗ್
ಉತ್ತರ: C) ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್
4. ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಶಾಸನ ಯಾವುದು?
  • A) ಐಹೊಳೆ ಶಾಸನ
  • B) ಅಲಹಾಬಾದ್ ಸ್ತಂಭ ಶಾಸನ
  • C) ಹಾಥಿಗುಂಫಾ ಶಾಸನ
  • D) ಗಿರ್ನಾರ್ ಶಾಸನ
ಉತ್ತರ: B) ಅಲಹಾಬಾದ್ ಸ್ತಂಭ ಶಾಸನ
5. ಇಂಡಿಕಾ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದವರು ಯಾರು?
  • A) ಅರಿಸ್ಟಾಟಲ್
  • B) ಪ್ಲೇಟೋ
  • C) ಟಾಲೆಮಿ
  • D) ಮೆಗಾಸ್ತನೀಸ್
ಉತ್ತರ: D) ಮೆಗಾಸ್ತನೀಸ್
6. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಗೆ ತಂದವರು ಯಾರು?
  • A) ಮೌರ್ಯರು
  • B) ಗುಪ್ತರು
  • C) ಇಂಡೋ-ಗ್ರೀಕರು
  • D) ಕುಶಾನರು
ಉತ್ತರ: C) ಇಂಡೋ-ಗ್ರೀಕರು
7. ‘ರಾಜತರಂಗಿಣಿ’ ಕೃತಿಯು ಯಾವ ರಾಜ್ಯದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ?
  • A) ಕರ್ನಾಟಕ
  • B) ಬಂಗಾಳ
  • C) ಕಾಶ್ಮೀರ
  • D) ಮಗಧ
ಉತ್ತರ: C) ಕಾಶ್ಮೀರ
8. ಕನ್ನಡದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಶಾಸನ ಯಾವುದು?
  • A) ತಾಮ್ರ ಶಾಸನ
  • B) ಮಾಸ್ಕಿ ಶಾಸನ
  • C) ಬಾದಾಮಿ ಶಾಸನ
  • D) ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ
ಉತ್ತರ: D) ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ
9. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಸಾಹಿತ್ಯ ಯಾವುದು?
  • A) ವೇದ ಸಾಹಿತ್ಯ
  • B) ಬೌದ್ಧ ಸಾಹಿತ್ಯ
  • C) ಸಂಗಂ ಸಾಹಿತ್ಯ
  • D) ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯ
ಉತ್ತರ: C) ಸಂಗಂ ಸಾಹಿತ್ಯ
10. ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಸೋಲನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಶಾಸನ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ರಚಿಸಿದವರು ಯಾರು?
  • A) ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ – ಕಾಕುತ್ಸವರ್ಮ
  • B) ಐಹೊಳೆ ಶಾಸನ – ರವಿಕೀರ್ತಿ
  • C) ಅಲಹಾಬಾದ್ ಶಾಸನ – ಹರಿಸೇನ
  • D) ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಶಾಸನ – ಭೋಜ
ಉತ್ತರ: B) ಐಹೊಳೆ ಶಾಸನ – ರವಿಕೀರ್ತಿ
11. ಅಶೋಕನ ಹೆಸರು ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿರುವ ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಶಾಸನ ಎಲ್ಲಿದೆ?
  • A) ಚಿತ್ರದುರ್ಗ
  • B) ಮಾಸ್ಕಿ (ರಾಯಚೂರು)
  • C) ಶ್ರವಣಬೆಳಗೊಳ
  • D) ಬನವಾಸಿ
ಉತ್ತರ: B) ಮಾಸ್ಕಿ (ರಾಯಚೂರು)
12. ನಾಣ್ಯಗಳ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ?
  • A) ನ್ಯೂಮಿಸ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್
  • B) ಆರ್ಕಿಯಾಲಜಿ
  • C) ಎಪಿಗ್ರಫಿ
  • D) ಕ್ರೋನಾಲಜಿ
ಉತ್ತರ: A) ನ್ಯೂಮಿಸ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್
13. ‘ಭೂಗೋಳ’ (Geography) ಕೃತಿಯನ್ನು ಬರೆದ ವಿದೇಶಿ ಯಾರು?
  • A) ಪ್ಲಿನಿ
  • B) ಟಾಲೆಮಿ
  • C) ಮೆಗಾಸ್ತನೀಸ್
  • D) ಅಜ್ಞಾತ ನಾವಿಕ
ಉತ್ತರ: B) ಟಾಲೆಮಿ
14. ಪಾಹಿಯಾನ್ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ಮಗಧವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜ ಯಾರು?
  • A) ಅಶೋಕ
  • B) ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಮೌರ್ಯ
  • C) ಹರ್ಷವರ್ಧನ
  • D) ಇಮ್ಮಡಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ (ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ)
ಉತ್ತರ: D) ಇಮ್ಮಡಿ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ (ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ)
15. ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಮೊದಲ ವ್ಯಾಕರಣ ಗ್ರಂಥವಾದ ‘ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿ’ ಬರೆದವರು ಯಾರು?
  • A) ಪತಂಜಲಿ
  • B) ಪಾಣಿನಿ
  • C) ಕಾಳಿದಾಸ
  • D) ಬಾಣಭಟ್ಟ
ಉತ್ತರ: B) ಪಾಣಿನಿ
16. ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ (ASI) ಪಿತಾಮಹ ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ?
  • A) ಜಾನ್ ಮಾರ್ಷಲ್
  • B) ದಯಾರಾಮ್ ಸಾಹನಿ
  • C) ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಕನ್ನಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್
  • D) ಲಾರ್ಡ್ ಕರ್ಜನ್
ಉತ್ತರ: C) ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಕನ್ನಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್
17. ಚಾಣಕ್ಯನ (ಕೌಟಿಲ್ಯ) ‘ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ’ ಕೃತಿಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಯಾವುದರ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ?
  • A) ಕೇವಲ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿ
  • B) ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು
  • C) ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
  • D) ಯುದ್ಧ ತಂತ್ರಗಳು
ಉತ್ತರ: C) ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ
18. ವೀಣೆ ನುಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಚಿತ್ರವಿರುವ ನಾಣ್ಯವನ್ನು ಹೊರತಂದ ಗುಪ್ತ ದೊರೆ ಯಾರು?
  • A) ಶ್ರೀಗುಪ್ತ
  • B) ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ
  • C) ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತ
  • D) ಸ್ಕಂದಗುಪ್ತ
ಉತ್ತರ: C) ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತ
19. ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಚೀನಿ ಪ್ರವಾಸಿ ಯಾರು?
  • A) ಪಾಹಿಯಾನ್
  • B) ಇತ್ಸಿಂಗ್
  • C) ವಾಂಗ್ ಹ್ಯೂಯೆನ್
  • D) ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್
ಉತ್ತರ: D) ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್
20. ಮುದ್ರಾ ರಾಕ್ಷಸ ಕೃತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಿದವರು ಯಾರು?
  • A) ಶೂದ್ರಕ
  • B) ವಿಶಾಖದತ್ತ
  • C) ಕಲ್ಹಣ
  • D) ಭಾಸ
ಉತ್ತರ: B) ವಿಶಾಖದತ್ತ

9. 25 ಒಂದು ಅಂಕದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತರಗಳು

1. ಇತಿಹಾಸ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ: ಗತಕಾಲದ ಘಟನೆಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಮತ್ತು ಲಿಖಿತ ದಾಖಲೆಯೇ ಇತಿಹಾಸ.
2. ಶಾಸನ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ: ಕಲ್ಲು, ಲೋಹ, ಅಥವಾ ಮರಗಳ ಮೇಲೆ ಕೊರೆಯಲಾದ ಬರಹಗಳನ್ನು ಶಾಸನ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.
3. ‘ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕರ್ನಾಟಿಕಾ’ ಕೃತಿಯನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಿದವರು ಯಾರು?
ಉತ್ತರ: ಬಿ. ಎಲ್. ರೈಸ್.
4. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಬರೆಸಿದ ರಾಜ ಯಾರು?
ಉತ್ತರ: ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಟ್ ಅಶೋಕ.
5. ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಯಾವ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿವೆ?
ಉತ್ತರ: ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಲಿಪಿ.
6. ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ: ಅಚ್ಚೊತ್ತಿದ ನಾಣ್ಯಗಳು (Punch-marked coins).
7. ಖಾರವೇಲನ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಶಾಸನ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ: ಹಾಥಿಗುಂಫಾ ಶಾಸನ.
8. ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಗ್ರಂಥ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ: ಕಲ್ಹಣನ ರಾಜತರಂಗಿಣಿ.
9. ಪಾಹಿಯಾನನ ಪ್ರವಾಸ ಕಥನದ ಹೆಸರೇನು?
ಉತ್ತರ: ಗೋ-ಕೋ-ಕಿ (Gho-ko-ki).
10. ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್‌ನನ್ನು ಏನೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ?
ಉತ್ತರ: ಪ್ರವಾಸಿಗರ ರಾಜ (Prince of Pilgrims).
11. ವೇದಗಳ ಕಾಲದ ಇತಿಹಾಸ ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರಮುಖ ಆಧಾರ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ: ಶ್ರುತಿ ಸಾಹಿತ್ಯ (ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕಗಳು, ಅರಣ್ಯಕಗಳು, ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು).
12. ಮೌರ್ಯರ ಕಾಲದ ಇತಿಹಾಸ ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ದೇಶೀಯ ಕೃತಿ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ: ಕೌಟಿಲ್ಯನ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ.
13. ಕೌಟಿಲ್ಯನ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಸರೇನು?
ಉತ್ತರ: ಚಾಣಕ್ಯ ಅಥವಾ ವಿಷ್ಣುಗುಪ್ತ.
14. ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿಯ ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿ ಯಾರು?
ಉತ್ತರ: ರವಿಕೀರ್ತಿ (ಐಹೊಳೆ ಶಾಸನದ ಕರ್ತೃ).
15. ಮೆಗಾಸ್ತನೀಸ್ ಯಾವ ಗ್ರೀಕ್ ದೊರೆಯ ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿದ್ದನು?
ಉತ್ತರ: ಸೆಲ್ಯೂಕಸ್ ನಿಕೇಟರ್.
16. ಪೆರಿಪ್ಲಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಎರಿತ್ರಿಯನ್ ಸೀ ಕೃತಿಯ ಲೇಖಕ ಯಾರು?
ಉತ್ತರ: ಅಜ್ಞಾತ ಗ್ರೀಕ್ ನಾವಿಕ.
17. ಪುರಾತತ್ವ ಆಧಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಧಾರ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ: ಶಾಸನಗಳು (ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದಲು ಕಷ್ಟ).
18. ಬಾಣಭಟ್ಟನು ಬರೆದ ಕೃತಿ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ: ಹರ್ಷಚರಿತ.
19. ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಗ್ರಂಥಗಳಾವುವು?
ಉತ್ತರ: ತ್ರಿಪಿಟಕಗಳು (ಪಾಲಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿವೆ).
20. ‘ನ್ಯೂಮಿಸ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್’ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ: ನಾಣ್ಯಗಳ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನ.
21. ಅಶೋಕನ ಶಾಸನವನ್ನು 1837ರಲ್ಲಿ ಓದಿದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಯಾರು?
ಉತ್ತರ: ಜೇಮ್ಸ್ ಪ್ರಿನ್ಸೆಪ್.
22. ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನವು ಯಾವ ಕದಂಬ ರಾಜನಿಗೆ ಸೇರಿದೆ?
ಉತ್ತರ: ಕಾಕುತ್ಸವರ್ಮ.
23. ಸಂಸ್ಕೃತದ ಅತಿ ಉದ್ದವಾದ ಮೊದಲ ಶಾಸನ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ: ರುದ್ರದಮನನ ಜುನ್ನಾಗಢ್ ಶಾಸನ.
24. ಗೌತಮಿಪುತ್ರ ಶಾತಕರ್ಣಿಯ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಶಾಸನ ಯಾವುದು?
ಉತ್ತರ: ನಾಸಿಕ್ ಶಾಸನ (ಗೌತಮಿ ಬಾಲಶ್ರೀ ರಚಿಸಿದ್ದು).
25. ಉತ್ಖನನ ಎಂದರೇನು?
ಉತ್ತರ: ಗತಕಾಲದ ಮಾನವ ಬಳಸಿದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಭೂಮಿಯನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಅಗೆಯುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ.

10. ವಿಷಯದ ಸಾರಾಂಶ (Summary of the Topic)

ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪುರಾತತ್ವ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಆಧಾರಗಳು ಎರಡು ಕಣ್ಣುಗಳಿದ್ದಂತೆ. ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ನಾಣ್ಯಗಳು ರಾಜರ ವಿಜಯಗಳು, ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದರೆ; ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳು ಅಂದಿನ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದ ಸಜೀವ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಆಧಾರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವಲಂಬಿಸದೆ, ಎಲ್ಲಾ ಆಧಾರಗಳನ್ನು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ನೈಜ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಡಲು ಸಾಧ್ಯ.

11. ಉಪಸಂಹಾರ (Conclusion)

ಶಿಕ್ಷಕ ಆಕಾಂಕ್ಷಿಗಳೇ, ಇತಿಹಾಸದ ಮೂಲಗಳು ಅಧ್ಯಾಯವು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಬುನಾದಿಯಾಗಿದೆ. ಕೃತಿಗಳು, ಲೇಖಕರು, ಶಾಸನಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕೋಷ್ಟಕಗಳ ಮೂಲಕ ಪದೇಪದೇ ಕಲಿಯುವುದರಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಬಹುದು. ಮೇಲಿನ ಮಾಹಿತಿಯು ನಿಮ್ಮ KARTET, CTET ಮತ್ತು GPSTR/HSTR ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಸಿದ್ಧತೆಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಲಿದೆ.

📌 KARTET | CTET | GPSTR | HSTR Quick Revision Notes

  • ಶಾಸನಗಳ ಅಧ್ಯಯನ: ಎಪಿಗ್ರಫಿ | ನಾಣ್ಯಗಳ ಅಧ್ಯಯನ: ನ್ಯೂಮಿಸ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್.
  • ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳು: ಮೊದಲು ಓದಿದವನು ಜೇಮ್ಸ್ ಪ್ರಿನ್ಸೆಪ್ (1837). ಭಾಷೆ- ಪ್ರಾಕೃತ, ಲಿಪಿ- ಬ್ರಾಹ್ಮಿ.
  • ಮಾಸ್ಕಿ ಶಾಸನ: ಅಶೋಕನ ಹೆಸರನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿದ ಶಾಸನ.
  • ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನ (ಕ್ರಿ.ಶ. 450): ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಶಾಸನ, ಕಾಕುತ್ಸವರ್ಮ.
  • ಐಹೊಳೆ ಶಾಸನ: ರವಿಕೀರ್ತಿ ರಚಿಸಿದನು. ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ವಿರುದ್ಧ ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿಯ ವಿಜಯ.
  • ಅಲಹಾಬಾದ್ ಶಾಸನ: ಹರಿಸೇನ ರಚಿಸಿದನು, ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ಸಾಧನೆ.
  • ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರು:
    • ಮೆಗಾಸ್ತನೀಸ್ – ಇಂಡಿಕಾ (ಗ್ರೀಕ್)
    • ಪಾಹಿಯಾನ್ – ಗೋ-ಕೋ-ಕಿ (ಚೀನಿ)
    • ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ – ಸಿ-ಯು-ಕಿ (ಚೀನಿ)
    • ಟಾಲೆಮಿ – ಜಿಯಾಗ್ರಫಿ
  • ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು:
    • ಕೌಟಿಲ್ಯ – ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ
    • ಕಲ್ಹಣ – ರಾಜತರಂಗಿಣಿ (ಮೊದಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೃತಿ)
    • ವಿಶಾಖದತ್ತ – ಮುದ್ರಾ ರಾಕ್ಷಸ
    • ಪಾಣಿನಿ – ಅಷ್ಟಾಧ್ಯಾಯಿ (ಮೊದಲ ವ್ಯಾಕರಣ)
  • ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆ ಪಿತಾಮಹ: ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ಕನ್ನಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಮ್.
Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now
Share your love

Related Posts