जवाहर नवोदय विद्यालय प्रवेश परीक्षा (JNVST) 2027
पर्यावरण अभ्यास (EVS)
घटक : Social Surroundings
उपघटक : Forests (जंगले)
🌳 जंगल म्हणजे काय?
जिथे मोठ्या प्रमाणात विविध प्रकारची झाडे, वेली, झुडपे, गवत, प्राणी, पक्षी, कीटक आणि सूक्ष्मजीव नैसर्गिकरीत्या एकत्र राहतात त्या प्रदेशाला जंगल म्हणतात.
जंगल हे पृथ्वीचे हिरवे फुफ्फुस मानले जाते. जंगलामुळे हवा शुद्ध राहते, पाऊस पडण्यास मदत होते आणि अनेक जीवांना अन्न व निवारा मिळतो.
🌱 जंगलाचे महत्त्व
- आपल्याला ऑक्सिजन मिळतो.
- हवेतून कार्बन डायऑक्साइड शोषला जातो.
- पावसाचे प्रमाण टिकून राहते.
- मातीची धूप कमी होते.
- वन्य प्राण्यांना सुरक्षित घर मिळते.
- लाकूड, औषधी वनस्पती, मध, बांबू, फळे मिळतात.
- हवामान संतुलित राहते.
🦁 जंगलात राहणारे प्राणी
- वाघ
- सिंह
- हत्ती
- हरिण
- अस्वल
- माकड
- ससा
- कोल्हा
हे सर्व प्राणी जंगलातील अन्नसाखळीचा भाग आहेत. प्रत्येक प्राणी पर्यावरणाचे संतुलन राखण्यास मदत करतो.
🐦 जंगलातील पक्षी
- मोर
- पोपट
- घुबड
- गरुड
- सुतार पक्षी
हे पक्षी बियांचा प्रसार करतात. त्यामुळे नवीन झाडे उगवतात.
🌿 जंगलातून मिळणाऱ्या वस्तू
- लाकूड
- मध
- डिंक
- बांबू
- औषधी वनस्पती
- फळे
- रबर
🌍 जंगलामुळे पर्यावरणाला होणारे फायदे
- हवा शुद्ध होते.
- पूर कमी होण्यास मदत होते.
- जमिनीतील पाण्याची पातळी वाढते.
- तापमान नियंत्रित राहते.
- जैवविविधता जपली जाते.
🌳 जंगलांचे संरक्षण कसे करावे?
- विनाकारण झाडे तोडू नयेत.
- जास्तीत जास्त झाडे लावावीत.
- वन्य प्राण्यांची शिकार करू नये.
- जंगलात आग लावू नये.
- प्लास्टिक टाकू नये.
- वनसंवर्धन मोहिमेत सहभागी व्हावे.
📚 सोपे उदाहरण
समजा एका गावाजवळ मोठे जंगल आहे. त्या जंगलात हरीण, माकडे, पक्षी आणि अनेक झाडे आहेत.जर सर्व झाडे तोडली गेली तर—
- प्राण्यांचे घर नष्ट होईल.
- पाऊस कमी पडू शकतो.
- उन्हाळा अधिक गरम होईल.
- माती वाहून जाईल.
- हवेतील ऑक्सिजन कमी होईल.
म्हणूनच जंगलांचे संरक्षण करणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी आहे.
⭐ परीक्षा लक्षात ठेवण्यासारखे मुद्दे
- जंगल पृथ्वीचे हिरवे फुफ्फुस आहे.
- झाडे ऑक्सिजन देतात.
- जंगलामुळे पाऊस पडण्यास मदत होते.
- वन्य प्राण्यांचे नैसर्गिक घर म्हणजे जंगल.
- जंगलामुळे पर्यावरणाचे संतुलन राखले जाते.
📝 अपेक्षित बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs)
1. जंगलाला काय म्हणतात?
A) वाळवंट
B) हिरवे फुफ्फुस
C) नदी
D) समुद्र
उत्तर : B
2. झाडे कोणता वायू देतात?
A) कार्बन डायऑक्साइड
B) नायट्रोजन
C) ऑक्सिजन
D) हायड्रोजन
उत्तर : C
3. जंगलात राहणारा प्राणी कोणता?
A) गाय
B) वाघ
C) म्हैस
D) शेळी
उत्तर : B
4. जंगलातून काय मिळते?
A) मध
B) लाकूड
C) औषधी वनस्पती
D) वरील सर्व
उत्तर : D
5. जंगलाचे संरक्षण करण्यासाठी काय करावे?
A) झाडे तोडावीत
B) आग लावावी
C) झाडे लावावीत
D) प्लास्टिक टाकावे
उत्तर : C
6. जंगलामुळे काय टिकून राहते?
A) पर्यावरणाचे संतुलन
B) वाहतूक
C) बाजारपेठ
D) कारखाने
उत्तर : A
7. जंगलातील पक्षी कोणता?
A) मोर
B) कावळा
C) कबूतर
D) कोंबडी
उत्तर : A
8. मातीची धूप कोण कमी करते?
A) झाडे
B) रस्ते
C) घरे
D) पूल
उत्तर : A
9. जंगलात प्लास्टिक टाकणे योग्य आहे का?
A) होय
B) नाही
C) कधी कधी
D) फक्त उन्हाळ्यात
उत्तर : B
10. जंगलामुळे पावसाला मदत होते का?
A) होय
B) नाही
C) कधीच नाही
D) माहित नाही
उत्तर : A
“झाडे लावा – झाडे जगवा, जंगल वाचवा – पृथ्वी वाचवा.”
