ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಕೊನೆಯ ಮಹಾನ್ ಸಾಮ್ರಾಟ್: ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಸಮಗ್ರ ಇತಿಹಾಸ (Harshavardhana)

ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಕೊನೆಯ ಮಹಾನ್ ಸಾಮ್ರಾಟ್: ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಸಮಗ್ರ ಇತಿಹಾಸ (Harshavardhana) | KARTET, GPSTR, HSTR Study Material

ಪುಷ್ಯಭೂತಿ ವಂಶದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಹರ್ಷವರ್ಧನ: ಸಾಹಿತ್ಯ, ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಹಿಷ್ಣುತೆಯ ಸುವರ್ಣ ಯುಗ | KARTET & GPSTR Study Notes

2. ಪರಿಚಯ (Introduction)

ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ತಯಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುವ ಭವಿಷ್ಯದ ಶಿಕ್ಷಕರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದ ಅಂತಿಮ ಚರಣದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತವನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಕಲೆಯ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಪುನರುಜ್ಜೀವನಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾದ ಪ್ರಮುಖ ಅರಸರಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವರ್ಧನ (ಕ್ರಿ.ಶ. 606 – 647) ಅಗ್ರಗಣ್ಯರು. ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನದ ನಂತರ ಚದುರಿಹೋಗಿದ್ದ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ಥಾನೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಕನ್ನೌಜ್ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೃಹತ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ಕೀರ್ತಿ ಇವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. KARTET, CTET, GPSTR ಹಾಗೂ HSTR ಶಿಕ್ಷಕರ ನೇಮಕಾತಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಆಡಳಿತ, ಚೀನೀ ಯಾತ್ರಿಕ ಹ್ಯೂಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ ಭೇಟಿ ಹಾಗೂ ಇವನ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕೊಡುಗೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪದೇಪದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬ್ಲಾಗ್ ಪೋಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಕೊನದಿಂದ ವಿವರವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

3. ವಿಷಯದ ಹಿನ್ನೆಲೆ (Background of the Topic)

ಕ್ರಿ.ಶ. 6ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಪತ್ಯ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡು ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಅರಾಜಕತೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಹರಿಯಾಣದ ಥಾನೇಶ್ವರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಪುಷ್ಯಭೂತಿ ವಂಶದ ಪ್ರಮುಖ ಅರಸ ಪ್ರಭಾಕರವರ್ಧನ. ಇವನ ಹಿರಿಯ ಮಗ ರಾಜ್ಯವರ್ಧನ ಮತ್ತು ಕಿರಿಯ ಮಗ ಹರ್ಷವರ್ಧನ. ಹರ್ಷನ ಸಹೋದರಿ ರಾಜ್ಯಶ್ರೀಯನ್ನು ಕನ್ನೌಜ್ ರಾಜ ಗ್ರಹವರ್ಮನಿಗೆ ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಡಲಾಗಿತ್ತು. ಮಾಳವದ ರಾಜ ದೇವಗುಪ್ತ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳದ ರಾಜ ಶಶಾಂಕ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಗ್ರಹವರ್ಮನನ್ನು ಕೊಲೆ ಮಾಡಿ, ರಾಜ್ಯಶ್ರೀಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿದರು. ಅಣ್ಣ ರಾಜ್ಯವರ್ಧನನು ಶಶಾಂಕನಿಂದ ವಂಚನೆಗೊಳಗಾಗಿ ಹತ್ಯೆಯಾದನು. ಈ ಸಂಕಷ್ಟದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ತನ್ನ 16ನೇ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಸಿಂಹಾಸನವೇರಿದ ಹರ್ಷವರ್ಧನನು ತನ್ನ ತಂಗಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ, ಕನ್ನೌಜ್ ಮತ್ತು ಥಾನೇಶ್ವರವನ್ನು ಒಂದೇ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಡಿ ತಂದನು.

4. ವಿಷಯದ ಸವಿಸ್ತಾರ ಮಾಹಿತಿ (Detailed Information)

ಅ. ರಾಜಕೀಯ ಸಾಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆ

• ರಾಜಧಾನಿ ಬದಲಾವಣೆ: ಹರ್ಷನು ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಥಾನೇಶ್ವರದಿಂದ ಕನ್ನೌಜ್‌ಗೆ (Kanyakubja) ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದನು. ಮುಂದೆ ಕನ್ನೌಜ್ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು.
• ನರ್ಮದಾ ನದಿ ಯುದ್ಧ (ಕ್ರಿ.ಶ. 630): ಹರ್ಷವರ್ಧನನು ಉತ್ತರ ಭಾರತವನ್ನು ಜಯಿಸಿದ ನಂತರ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಕಡೆಗೆ ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಮುಂದಾದನು. ಆದರೆ, ಚಾಲುಕ್ಯ ವಂಶದ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ದೊರೆ ಎರಡನೇ ಪುಲಿಕೇಶಿಯು ನರ್ಮದಾ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಇದರಿಂದ ನರ್ಮದಾ ನದಿಯೇ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಗಡಿಯಾಯಿತು. ಈ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಐಹೊಳೆ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ (ರಾವಿಕೀರ್ತಿ ರಚಿಸಿದ್ದು) ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಬ. ಹ್ಯೂಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ (Hiuen Tsang) ಭೇಟಿ

ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚೀನಾದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬೌದ್ಧ ಯಾತ್ರಿಕ ಹ್ಯೂಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ (“ಯಾತ್ರಿಕರ ರಾಜಕುಮಾರ”) ಭಾರತಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಇವನು ಸುಮಾರು 8 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಹರ್ಷನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದು, ಭಾರತದ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಹಾಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ‘ಸಿಯುಕಿ’ (Si-Yu-Ki) ಎಂಬ ತನ್ನ ಪ್ರವಾಸ ಕಥನದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಹರ್ಷನು ಇವನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವದಿಂದ ಕಂಡನು ಮತ್ತು ಕನ್ನೌಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಧರ್ಮ ಸಭೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದನು.

ಕ. ಧಾರ್ಮಿಕ ನೀತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಮಹಾಮೋಕ್ಷ ಪರಿಷತ್ತು

• ಹರ್ಷನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಭಕ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ, ನಂತರ ಹ್ಯೂಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮಹಾಯಾನ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು.
• ಪ್ರತಿ ಐದು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ (ಅಲ್ಲಹಾಬಾದ್ – ಗಂಗಾ, ಯಮುನಾ, ಸರಸ್ವತಿ ಸಂಗಮ) ಮಹಾ ಮಹಾಮೋಕ್ಷ ಪರಿಷತ್ತು (Prayag Assembly) ಆಯೋಜಿಸಿ, ತನ್ನ ಬಳಿಯಿದ್ದ ಸಮಸ್ತ ಸಂಪತ್ತು, ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ, ಬೌದ್ಧರಿಗೆ ಮತ್ತು ಬಡವರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.

ಡ. ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ

ಹರ್ಷವರ್ಧನ ಸ್ವತಃ ಒಬ್ಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾಟಕಕಾರ ಹಾಗೂ ಕವಿಯಾಗಿದ್ದನು (“ಕವಿರಾಜ”). ಇವನು ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಾಟಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾನೆ:

1. ರತ್ನಾವಳಿ
2. ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿಕಾ
3. ನಾಗಾನಂದ

• ಇವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕವಿ ಬಾಣಭಟ್ಟ. ಇವನು ಬರೆದ ಗ್ರಂಥಗಳು:
  • ಹರ್ಷಚರಿತ (ಹರ್ಷನ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ – ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಚರಿತ್ರೆ ಗ್ರಂಥ).
  • ಕಾದಂಬರಿ (ವಿಶ್ವಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾದಂಬರಿ).
• ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಇತರ ವಿದ್ವಾಂಸರು: ಮಯೂರ (ಮಯೂರ ಶತಕ ಬರೆದವರು) ಮತ್ತು ಜೈನ ಕವಿ ಜಯಸೇನ.

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಘಟನೆಗಳ ಕಾಲಕ್ರಮ (Timeline)

5. ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು (Exam Focus Points)

6. ಸುಲಭವಾಗಿ ನೆನಪಿಡಲು ಟ್ರಿಕ್ಸ್ / Mnemonics

7. KARTET, CTET, GPSTR, HSTR ಸಂಭವನೀಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮಾದರಿ

ಹಿಂದಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಮಾದರಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು:

1. ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ರಾಜಕೀಯ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ತಡೆಒಡ್ಡಿದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ದೊರೆ ಯಾರು ಮತ್ತು ಯಾವ ಕದನದಲ್ಲಿ?
2. ಹೇಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಾರಣ: ಹೇಳಿಕೆ (A): ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನೌಜ್ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು. ಕಾರಣ (R): ಹರ್ಷನು ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಥಾನೇಶ್ವರದಿಂದ ಕನ್ನೌಜ್‌ಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿದನು.
3. ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕೊಡುಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಸ್ಥಾನ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರವಾಗಿ ಬರೆಯಿರಿ.

8. ಉತ್ತರಗಳೊಂದಿಗೆ 20 ಬಹು ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs)

9. 25 ಒಂದು ಅಂಕದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು

10. ವಿಷಯದ ಸಾರಾಂಶ (Summary)

ಹರ್ಷವರ್ಧನನು ಗುಪ್ತ ನಂತರದ ಕಾಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಏಕತೆಗೆ ಶ್ರಮಿಸಿದ ಮಹಾನ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ. ಥಾನೇಶ್ವರದಿಂದ ಕನ್ನೌಜ್‌ಗೆ ರಾಜಧಾನಿ ಬದಲಾಯಿಸಿ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಲೆ ಹಾಗೂ ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಅಪಾರ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದನು. ಇವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಬಾಣಭಟ್ಟನ ಬರವಣಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಹ್ಯೂಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗನ ಪ್ರವಾಸ ಕಥನಗಳು ಆ ಕಾಲದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ಆಕರಗಳಾಗಿವೆ. ಚಾಲುಕ್ಯ ದೊರೆ ಎರಡನೇ ಪುಲಿಕೇಶಿಯೊಂದಿಗೆ ನರ್ಮದಾ ನದಿ ತಡದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸೋಲು ಇವನ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ತಡೆಹಾಕಿತು.

11. ಉಪಸಂಹಾರ (Conclusion)

KARTET, GPSTR, HSTR ಹಾಗೂ ಶಿಕ್ಷಕರ ನೇಮಕಾತಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ತಯಾರಿ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಗಳು ಹರ್ಷವರ್ಧನನ ಕಾಲದ ಆಡಳಿತ, ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕೃತಿಗಳು (ರತ್ನಾವಳಿ, ಹರ್ಷಚರಿತ), ವಿದೇಶಿ ಯಾತ್ರಿಕರು (ಹ್ಯೂಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್) ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಕದನಗಳ (ಎರಡನೇ ಪುಲಿಕೇಶಿಯ ಜೊತೆಗಿನ ಯುದ್ಧ) ಬಗ್ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು. ಈ ಸಮಗ್ರ ಅಧ್ಯಯನ ಸಾಮಗ್ರಿಯು ನಿಮ್ಮ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಅಂಕಗಳನ್ನುಗಳಿಸಲು ದಾರಿದೀಪವಾಗಲಿದೆ.