ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಸುವರ್ಣಯುಗ: ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಮಗ್ರ ಇತಿಹಾಸ (Gupta Empire – The Golden Age) |

ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಸುವರ್ಣಯುಗ: ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಮಗ್ರ ಇತಿಹಾಸ (Gupta Empire – The Golden Age) | KARTET, GPSTR, HSTR Study Material

2. ಪರಿಚಯ (Introduction)

ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ತಯಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿರುವ ಭವಿಷ್ಯದ ಶಿಕ್ಷಕರೆಲ್ಲರಿಗೂ ನಮಸ್ಕಾರ. ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವಾಗ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಕಲಿಯುವ ಅಧ್ಯಾಯವೆಂದರೆ ಅದು “ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ” (Gupta Empire). ಕಲೆ, ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಗಣಿತ, ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆದ ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಗುಪ್ತರ ಕಾಲವನ್ನು “ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ಸುವರ್ಣಯುಗ” (Golden Age of Ancient India) ಅಥವಾ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದ ‘ಪೆರಿಕ್ಲಿಸ್ ಯುಗ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಶಿಕ್ಷಕರ ನೇಮಕಾತಿ CET, KARTET, CTET, GPSTR ಹಾಗೂ HSTR ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಘಟಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಉದಯ, ಪ್ರಮುಖ ರಾಜರು ಹಾಗೂ ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳ ಕುರಿತು ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗಿದೆ.

3. ವಿಷಯದ ಹಿನ್ನೆಲೆ (Background of the Topic)

ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನದ ನಂತರ (ಕ್ರಿ.ಪೂ. 2ನೇ ಶತಮಾನ) ಉತ್ತರ ಭಾರತವು ಕುಶಾನರು, ಶಕರು ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ರಾಜವಂಶಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತು. ಸುಮಾರು 5 ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ಥಿರತೆ ನೆಲೆಸಿತ್ತು. ಕ್ರಿ.ಶ. 3ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಮಗಧ (ಪ್ರಸ್ತುತ ಬಿಹಾರ) ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ತಲೆಎತ್ತಿದ ಗುಪ್ತರು, ಇಡೀ ಉತ್ತರ ಭಾರತವನ್ನು ಮರಳಿ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಬಲಿಷ್ಠ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ಇವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪುನರುತ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.

4. ವಿಷಯದ ಸವಿಸ್ತಾರ ಮಾಹಿತಿ (Detailed Information)

ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಆಳಿದ ಪ್ರಮುಖ ದೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಈ ಕೆಳಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ:

1. ಶ್ರೀಗುಪ್ತ ಮತ್ತು ಘಟೋತ್ಕಚ (Sri Gupta and Ghatotkacha):
ಗುಪ್ತ ವಂಶದ ಸ್ಥಾಪಕ ಶ್ರೀಗುಪ್ತ. ಇವನ ನಂತರ ಇವನ ಮಗ ಘಟೋತ್ಕಚನು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ “ಮಹಾರಾಜ” ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಿರುದನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಇವರು ಬಹುಶಃ ಕುಶಾನರ ಸಾಮಂತರಾಗಿದ್ದರು.

2. 1ನೇ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ (Chandragupta 1) (ಕ್ರಿ.ಶ. 319 – 335):
ಇವನು ಗುಪ್ತ ವಂಶದ ಮೊದಲ ಸ್ವತಂತ್ರ ಹಾಗೂ ಪ್ರಬಲ ದೊರೆ. ಇವನು ಲಿಚ್ಛವಿ ಮನೆತನದ ರಾಜಕುಮಾರಿ ‘ಕುಮಾರದೇವಿ’ಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗುವ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡನು. ಇವನು ಕ್ರಿ.ಶ. 319-320 ರಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಾಭಿಷಿಕ್ತನಾದನು. ಈ ವರ್ಷದಿಂದಲೇ “ಗುಪ್ತ ಶಕೆ” (Gupta Era) ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಇವನು ‘ಮಹಾರಾಜಾಧಿರಾಜ’ ಎಂಬ ಬಿರುದು ಧರಿಸಿದ್ದನು.

3. ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತ (Samudragupta) (ಕ್ರಿ.ಶ. 335 – 375):
ಗುಪ್ತ ವಂಶದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಗೂ ಪರಾಕ್ರಮಿ ದೊರೆ. ಇವನ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಇವನ ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿ ಹರಿಷೇಣನು ರಚಿಸಿದ ‘ಅಲಹಾಬಾದ್ ಸ್ತಂಭ ಶಾಸನ’ವು (ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆ) ವಿವರವಾಗಿ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

• ಇವನು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ 9 ರಾಜರನ್ನು, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ 12 ರಾಜರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು.
• ಇವನ ಅಪಾರ ಸೇನಾ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ವಿ.ಎ. ಸ್ಮಿತ್ (V.A. Smith) ಇವನನ್ನು “ಭಾರತದ ನೆಪೋಲಿಯನ್” (Indian Napoleon) ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ.
• ಇವನು ಸಂಗೀತ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದು, ವೀಣೆ ನುಡಿಸುತ್ತಿರುವ ಚಿತ್ರವುಳ್ಳ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಮುದ್ರಿಸಿದ್ದನು. ಇವನಿಗೆ ‘ಕವಿರಾಜ’ ಎಂಬ ಬಿರುದಿತ್ತು.

4. 2ನೇ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ / ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ (Chandragupta 2) (ಕ್ರಿ.ಶ. 380 – 415):
ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತನ ನಂತರ ಅವನ ಮಗ 2ನೇ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು.

• ಇವನು ಶಕರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೋಲಿಸಿ, ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ‘ಶಕಾರಿ’ ಹಾಗೂ ‘ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ’ ಎಂಬ ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು.
• ಇವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕಾಳಿದಾಸನನ್ನೊಳಗೊಂಡ ‘ನವರತ್ನರು’ (Navaratnas) ಎಂಬ 9 ಜನ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ವಿದ್ವಾಂಸರಿದ್ದರು.
• ಇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚೀನಾ ದೇಶದ ಬೌದ್ಧ ಯಾತ್ರಿಕ ಫಾಹಿಯಾನ್ (Fa-Hien) ಭಾರತಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದನು. ಫಾಹಿಯಾನ್ ಬರೆದ ಕೃತಿ ‘ಘೋ-ಕೋ-ಕಿ’ (Gho-Ko-Ki).
• ದೆಹಲಿಯ ಮೆಹ್ರೌಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ‘ಕಬ್ಬಿಣದ ಸ್ತಂಭ’ (Mehrauli Iron Pillar) ಇವನ ಕಾಲದ್ದಾಗಿದ್ದು, 1600 ವರ್ಷಗಳಾದರೂ ತುಕ್ಕು ಹಿಡಿಯದಿರುವುದು ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದ ಲೋಹವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

5. ಕುಮಾರಗುಪ್ತ (Kumaragupta) (ಕ್ರಿ.ಶ. 415 – 455):
ಇವನು ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿದನು. ಇವನ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆ ಎಂದರೆ, ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಳಂದಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು (Nalanda University) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದು.

6. ಸ್ಕಂದಗುಪ್ತ (Skandagupta) (ಕ್ರಿ.ಶ. 455 – 467):
ಗುಪ್ತರ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಬಲ ದೊರೆ. ಇವನು ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದಿಂದ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದ ಕ್ರೂರ ಹೂಣರನ್ನು (Hunas) ಸೋಲಿಸಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದನು. ಗುಜರಾತಿನ ಸುದರ್ಶನ ಕೆರೆಯನ್ನು ದುರಸ್ತಿ ಮಾಡಿಸಿದನು. ಸ್ಕಂದಗುಪ್ತನ ನಂತರ ಬಂದ ದುರ್ಬಲ ರಾಜರಿಂದಾಗಿ ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಪತನವಾಯಿತು.

ಗುಪ್ತರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ (ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಕೋಷ್ಟಕ)

ಐತಿಹಾಸಿಕ ಘಟನೆಗಳ ಕಾಲಕ್ರಮ (Timeline)

5. ಪರೀಕ್ಷಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳು (Exam Focus Points)

6. ಸುಲಭವಾಗಿ ನೆನಪಿಡಲು ಟ್ರಿಕ್ಸ್ / Mnemonics

7. KARTET, CTET, GPSTR, HSTR ಸಂಭವನೀಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮಾದರಿ

ಹಿಂದಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಮಾದರಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು:

1. ಗುಪ್ತರ ಕಾಲವನ್ನು ಭಾರತದ ‘ಸುವರ್ಣಯುಗ’ ಎಂದು ಏಕೆ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ? ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ. (ವಿವರಣಾತ್ಮಕ)
2. ಹೊಂದಿಸಿ ಬರೆಯಿರಿ: ಒಂದು ಕಡೆ ಗುಪ್ತ ರಾಜರು (ಸಮುದ್ರಗುಪ್ತ, 2ನೇ ಚಂದ್ರಗುಪ್ತ, ಕುಮಾರಗುಪ್ತ) ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ಅವರ ಸಾಧನೆಗಳು/ಬಿರುದುಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಹೊಂದಿಸಲು ಕೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
3. ಹೇಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಾರಣ: ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಗಣಿತ ಕ್ಷೇತ್ರ ಅಪಾರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿತು (ಹೇಳಿಕೆ). ಆರ್ಯಭಟ, ವರಾಹಮಿಹಿರರಂತಹ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಗುಪ್ತರ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿದ್ದರು (ಕಾರಣ).

8. ಉತ್ತರಗಳೊಂದಿಗೆ 20 ಬಹು ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs)

9. 25 ಒಂದು ಅಂಕದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು

10. ವಿಷಯದ ಸಾರಾಂಶ (Summary)

ಮೌರ್ಯರ ನಂತರ ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಗುಪ್ತರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ (ಕಾಳಿದಾಸ, ಶೂದ್ರಕ), ಗಣಿತ-ವಿಜ್ಞಾನ (ಆರ್ಯಭಟ, ವರಾಹಮಿಹಿರ) ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವು ತುತ್ತತುದಿಯನ್ನು ತಲುಪಿತು. ಈ ಸರ್ವತೋಮುಖ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಿಯೇ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಗುಪ್ತರ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು “ಸುವರ್ಣಯುಗ” ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

11. ಉಪಸಂಹಾರ (Conclusion)

ಶಿಕ್ಷಕರ ನೇಮಕಾತಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಾದ KARTET, CTET, GPSTR ಮತ್ತು HSTR ಗಾಗಿ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಓದುವಾಗ, ಗುಪ್ತರ ಕಾಲದ ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೃತಿಕಾರರು, ಹಾಗೂ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಅವರ ಬಿರುದುಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತು ನೀಡಬೇಕು. ಮೇಲಿನ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಹು ಆಯ್ಕೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು (MCQs) ನಿಮ್ಮ ಪರೀಕ್ಷಾ ಸಿದ್ಧತೆಗೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಮೈಲುಗಲ್ಲಾಗಲಿವೆ. ನಿಮ್ಮ ಅಭ್ಯಾಸ ನಿರಂತರವಾಗಿರಲಿ.