दुसरे महायुद्ध (World War II): कारणे, घटना आणि परिणाम

दुसरे महायुद्ध (World War II): कारणे, घटना आणि परिणाम – KARTET, CTET, GPSTR इतिहास नोट्स

2. प्रस्तावना

नमस्कार विद्यार्थी आणि भावी शिक्षकांनो! KARTET, MAHATET, CTET, GPSTR आणि HSTR यांसारख्या स्पर्धा परीक्षांमध्ये जगाच्या इतिहासावर आधारित प्रश्न विचारले जातात. यापैकी ‘दुसरे महायुद्ध’ (1939 – 1945) हा घटक अत्यंत निर्णायक आहे. या युद्धाने केवळ युरोपचाच नव्हे तर संपूर्ण जगाचा नकाशा आणि राजकीय समीकरणे बदलून टाकली. संयुक्त राष्ट्रांची (UN) स्थापना, शीतयुद्धाची सुरुवात आणि भारतासह अनेक देशांच्या स्वातंत्र्याचा मार्ग याच महायुद्धातून प्रशस्त झाला. या ब्लॉगपोस्टमध्ये आपण दुसऱ्या महायुद्धाची कारणे, प्रमुख घटना, युद्धात सहभागी गट आणि युद्धाचे परिणाम परीक्षेच्या दृष्टिकोनातून सविस्तर अभ्यासणार आहोत.

3. विषयाची पार्श्वभूमी

पहिल्या महायुद्धानंतर (1914-1918) जगात शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी ‘राष्ट्रसंघाची’ (League of Nations) स्थापना झाली होती. मात्र, पहिल्या महायुद्धाच्या शेवटी लादण्यात आलेला व्हर्सायचा तह (Treaty of Versailles – 1919) हा अत्यंत अपमानास्पद होता, विशेषतः जर्मनीसाठी. या तहामुळे जर्मनीवर प्रचंड आर्थिक दंड आणि लष्करी निर्बंध लादले गेले. याच अपमानाचा बदला घेण्याची भावना जर्मनीत निर्माण झाली.

दुसरीकडे, इटलीमध्ये मुसोलिनीचा फॅसिझम आणि जर्मनीत हिटलरचा नाझीवाद उदयाला आला. या हुकूमशहांनी आक्रमक विस्तारवादाचे धोरण स्वीकारले. जपानने आशियात साम्राज्यवादी धोरण राबवत चीनवर आक्रमण केले. राष्ट्रसंघ या आक्रमक देशांना रोखण्यात पूर्णपणे अपयशी ठरला आणि अखेर जगाला दुसऱ्या महायुद्धाच्या खाईत लोटले गेले.

4. सविस्तर माहिती

दुसऱ्या महायुद्धात जगाची विभागणी दोन प्रमुख गटांत झाली होती:

• 1. अक्ष राष्ट्र (Axis Powers): जर्मनी, इटली आणि जपान.
• 2. मित्र राष्ट्र (Allied Powers): ग्रेट ब्रिटन, फ्रान्स, सोव्हिएत युनियन (रशिया), आणि नंतर अमेरिका (USA).

दुसऱ्या महायुद्धाची प्रमुख कारणे:

• व्हर्सायचा अन्यायकारक तह: जर्मनीला सर्व युद्धासाठी जबाबदार धरून त्यांच्यावर कडक निर्बंध लादले गेले.
• हुकूमशाहीचा उदय: हिटलर (जर्मनी) आणि मुसोलिनी (इटली) यांची आक्रमक धोरणे.
• राष्ट्रसंघाचे अपयश: आंतरराष्ट्रीय शांतता राखण्यात ‘लीग ऑफ नेशन्स’ अपयशी ठरले.
• साम्राज्यवाद आणि लष्करीकरण: जपानचा आशिया खंडातील विस्तार आणि युरोपातील शस्त्रास्त्रांची शर्यत.

महत्त्वाच्या घटना:

• युद्धाची सुरुवात (1 सप्टेंबर 1939): जर्मनीचा हुकूमशहा ॲडॉल्फ हिटलर याने पोलंडवर आक्रमण केले. या घटनेने दुसऱ्या महायुद्धाची अधिकृत सुरुवात झाली.
• ब्रिटन आणि फ्रान्सची युद्धघोषणा (3 सप्टेंबर 1939): पोलंडच्या समर्थनार्थ ग्रेट ब्रिटन आणि फ्रान्सने जर्मनीविरुद्ध युद्ध पुकारले.
• पर्ल हार्बरवरील हल्ला (7 डिसेंबर 1941): जपानने हवाई बेटांवरील अमेरिकेच्या ‘पर्ल हार्बर’ या नौदल तळावर अचानक हल्ला केला. यामुळे अमेरिका थेट दुसऱ्या महायुद्धात उतरली.
• स्टालिनग्राडची लढाई (1942-1943): रशियातील (USSR) स्टालिनग्राड शहरात रशियन सैन्याने जर्मन सैन्याला पराभूत केले. हे युद्धातील एक मोठे वळण (Turning Point) मानले जाते.
• डी-डे (D-Day) (6 जून 1944): मित्र राष्ट्रांच्या सैन्याने फ्रान्समधील नॉर्मंडी (Normandy) किनाऱ्यावर धडक मारली आणि युरोपला नाझींच्या तावडीतून मुक्त करण्याची मोहीम सुरू केली.
• हिटलरची आत्महत्या (30 एप्रिल 1945): जर्मनीचा पराभव निश्चित झाल्यावर ॲडॉल्फ हिटलरने बर्लिनमध्ये आत्महत्या केली. 8 मे 1945 रोजी जर्मनीने शरणागती पत्करली (V-E Day).
• अणुबॉम्ब हल्ला (6 आणि 9 ऑगस्ट 1945): अमेरिकेने जपानच्या हिरोशिमा (6 ऑगस्ट) आणि नागासाकी (9 ऑगस्ट) शहरांवर अणुबॉम्ब टाकले.
• जपानची शरणागती आणि युद्धाचा शेवट (2 सप्टेंबर 1945): अणुबॉम्ब हल्ल्यानंतर जपानने बिनशर्त शरणागती पत्करली आणि दुसरे महायुद्ध अधिकृतरीत्या संपुष्टात आले.

5. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Exam Focus Points)

गट आणि प्रमुख नेते:

6. लक्षात ठेवण्यासाठी ट्रिक्स / Mnemonics

परीक्षेत राष्ट्रांचे गट लक्षात ठेवण्यासाठी खालील ट्रिक्स वापरा:

• ट्रिक 1: अक्ष राष्ट्र (Axis Powers) लक्षात ठेवण्यासाठी – JIG
  J = Japan (जपान) | I = Italy (इटली) | G = Germany (जर्मनी)
• ट्रिक 2: मित्र राष्ट्र (Allied Powers) मधील ‘Big Three’ नेते – RSC
  R = Roosevelt (रुझवेल्ट – अमेरिका) | S = Stalin (स्टालिन – रशिया) | C = Churchill (चर्चिल – ब्रिटन)
• ट्रिक 3: अणुबॉम्बची नावे व शहरे – HL आणि NF
  Hiroshima – Little Boy (हिरोशिमा – लिटल बॉय)
  Nagasaki – Fat Man (नागासाकी – फॅट मॅन)

7. KARTET, MAHATET, CTET, GPSTR मध्ये विचारले जाणारे संभाव्य प्रश्न

• 1. जोड्या लावा: एका बाजूला नेते (हिटलर, मुसोलिनी, चर्चिल) आणि दुसऱ्या बाजूला त्यांचे देश दिले जातात.
• 2. कालानुक्रम लावा: स्टालिनग्राडची लढाई, पर्ल हार्बरवरील हल्ला, डी-डे आणि जपानची शरणागती यांचा योग्य क्रम लावण्यासाठी प्रश्न विचारला जातो.
• 3. कारणात्मक प्रश्न (Reasoning): अमेरिकेने दुसऱ्या महायुद्धात प्रवेश का केला? (उत्तर: जपानने पर्ल हार्बरवर केलेल्या हल्ल्यामुळे). अशा प्रकारचे प्रश्न CTET मध्ये वारंवार येतात.

8. 20 बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) उत्तरांसह

9. 25 एक गुणांचे प्रश्न (One-Liner Questions)

10. सारांश

दुसरे महायुद्ध हा मानवतेच्या इतिहासातील सर्वात विनाशकारी संघर्ष होता. व्हर्सायच्या तहातील त्रुटी, हुकूमशाहीचा उदय आणि साम्राज्यवादी महत्त्वाकांक्षेमुळे हे युद्ध ओढवले. जर्मनी, इटली आणि जपान या अक्ष राष्ट्रांचा पराभव करून ब्रिटन, अमेरिका आणि रशिया या मित्र राष्ट्रांनी जगात लोकशाही आणि स्वातंत्र्याची मूल्ये पुन्हा प्रस्थापित केली. या युद्धाच्या शेवटाने युरोपीय वसाहतवादाचा अंत आणि संयुक्त राष्ट्रांसारख्या (UN) जागतिक संस्थेचा उदय झाला.

11. निष्कर्ष

KARTET, CTET, किंवा GPSTR परीक्षांसाठी ‘दुसरे महायुद्ध’ या घटकावर हमखास प्रश्न विचारले जातात. तारखा, महत्त्वाच्या लढाया (जसे पर्ल हार्बर, स्टालिनग्राड), प्रमुख नेते आणि अणुबॉम्बचे तपशील यावर लक्ष केंद्रित करणे अत्यंत आवश्यक आहे. वरील माहिती आणि MCQs ची वारंवार उजळणी केल्यास तुम्हाला या घटकातील पूर्ण गुण मिळवता येतील.