कर्नाटकातील प्रमुख राजघराणी: KARTET, GPSTR आणि CTET परीक्षेसाठी संपूर्ण मार्गदर्शक
1. प्रस्तावना
नमस्कार विद्यार्थी आणि भावी शिक्षक मित्रांनो! KARTET, CTET, GPSTR, HSTR आणि KPSC सारख्या स्पर्धा परीक्षांमध्ये ‘इतिहास’ हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि स्कोअरिंग विषय आहे. या परीक्षांच्या अभ्यासक्रमात “कर्नाटकाचा इतिहास” आणि विशेषतः कर्नाटकातील प्रमुख राजघराणी यावर हमखास प्रश्न विचारले जातात.
या पोस्टमध्ये आपण कर्नाटकावर राज्य केलेल्या कदंब, चालुक्य, राष्ट्रकूट, होयसळ आणि विजयनगर यांसारख्या महान राजघराण्यांचा सविस्तर अभ्यास करणार आहोत. हे अभ्यास साहित्य (Study Material) पूर्णपणे परीक्षेच्या दृष्टिकोनातून आणि SEO-फ्रेंडली पद्धतीने तयार केले आहे, जेणेकरून तुमची उजळणी वेगाने होईल.
2. विषयाची पार्श्वभूमी
दक्षिण भारताच्या आणि विशेषतः दख्खनच्या पठारावरील इतिहासात कर्नाटकाचे स्थान मध्यवर्ती राहिले आहे. इसवी सनाच्या चौथ्या शतकात जेव्हा उत्तर भारतात गुप्त साम्राज्याचा उदय होत होता, तेव्हा कर्नाटकात स्थानिकांची सत्ता प्रबळ होऊ लागली. त्यातूनच कर्नाटकातील पहिले स्वतंत्र आणि स्वदेशी राजघराणे ‘कदंब’ उदयाला आले. त्यानंतर अनेक वैभवशाली घराण्यांनी कर्नाटकाची कला, वास्तुकला, साहित्य आणि राजकीय व्यवस्था समृद्ध केली.
3. ऐतिहासिक घटनांचा कालक्रम (Timeline)
-
345 – 525 ई.
कदंब घराणे: कर्नाटकातील पहिले स्वदेशी राजघराणे. संस्थापक: मयूरशर्मा. -
350 – 1000 ई.
गंग घराणे: तळकाडूचे गंग. गोमटेश्वराची मूर्ती उभारण्यात मोलाचे योगदान. -
543 – 753 ई.
बदामीचे चालुक्य: संस्थापक: पहिला पुलकेशी. सुवर्णयुग आणि वेसर शैलीचा उगम. -
753 – 982 ई.
राष्ट्रकूट घराणे: संस्थापक: दंतिदुर्ग. वेरूळचे कैलास मंदिर आणि कन्नड साहित्याचा विकास. -
973 – 1189 ई.
कल्याणीचे चालुक्य: दुसरा तैलप याने स्थापना केली. विज्ञानेश्वर आणि बिल्हण यांसारखे विद्वान. -
1026 – 1343 ई.
होयसळ घराणे: संस्थापक: साळ (Sala). द्वारसमुद्र ही राजधानी. उत्कृष्ट मंदिर वास्तुकला. -
1336 – 1646 ई.
विजयनगर साम्राज्य: हरिहर आणि बुक्क यांनी स्थापना केली. कृष्णदेवराय हा सर्वात महान सम्राट.
4. सविस्तर माहिती: कर्नाटकातील प्रमुख राजघराणी
1. कदंब घराणे (Kadambas of Banavasi)
- संस्थापक: मयूरशर्मा (मयूरवर्मा)
- राजधानी: बनवासी (उत्तर कन्नड जिल्हा)
- राजचिन्ह: सिंह
- महत्त्व: हे कर्नाटकातील पहिले ‘कन्नड’ राजघराणे मानले जाते. हळमिडी शिलालेख (कर्नाटकातील पहिला कन्नड शिलालेख) याच काळात कोरला गेला.
2. गंग घराणे (Gangas of Talakad)
- संस्थापक: दड्डीग किंवा माधव
- राजधानी: तळकाडू (Talakad)
- महत्त्व: दुर्विनीत आणि श्रीपुरुष हे महत्त्वाचे राजे होते. चामुंडराया या गंग मंत्र्याने श्रवणबेळगोळा येथे गोमटेश्वराची (बाहुबली) भव्य मूर्ती उभारली.
3. बदामीचे चालुक्य (Chalukyas of Badami)
- संस्थापक: पहिला पुलकेशी
- राजधानी: बदामी (वातापी)
- सर्वाधिक पराक्रमी राजा: दुसरा पुलकेशी. याने उत्तरेकडील सम्राट हर्षवर्धनचा नर्मदा नदीच्या तीरावर पराभव केला होता. (ऐहोळे शिलालेख – रविकीर्तीने लिहिला).
- वास्तुकला: पट्टदकल आणि ऐहोळे (Aihole – ‘भारतीय वास्तुकलेचे पाळणाघर’) येथील मंदिरे.
4. राष्ट्रकूट घराणे (Rashtrakutas)
- संस्थापक: दंतिदुर्ग
- राजधानी: मान्यखेट (मलखेड)
- महत्त्वाचे राजे: पहिला कृष्ण (ज्याने वेरूळचे प्रसिद्ध कैलास मंदिर बांधले), अमोघवर्ष (कन्नड साहित्यातील पहिला ग्रंथ ‘कविराजमार्ग’ लिहिला).
- राजचिन्ह: गरुड
5. होयसळ घराणे (Hoysalas)
- संस्थापक: साळ (Sala)
- राजधानी: बेळूर आणि नंतर द्वारसमुद्र (हळेबीडू)
- महत्त्वाचे राजे: विष्णुवर्धन आणि वीर बल्लाळ.
- वास्तुकला: होयसळ शैलीतील तारकाकृती (Star-shaped) मंदिरे. उदा: बेळूरचे चेन्नकेशव मंदिर आणि हळेबीडूचे होयसळेश्वर मंदिर.
6. विजयनगर साम्राज्य (Vijayanagara Empire)
- स्थापना: इ.स. 1336 मध्ये हरिहर आणि बुक्क या भावांनी विद्यारण्य स्वामींच्या प्रेरणेने केली.
- राजधानी: हंपी (तुंगभद्रा नदीच्या काठी).
- महान सम्राट: कृष्णदेवराय (तुलुव घराणे). त्याने ‘अमुक्तमाल्यदा’ हा तेलगू ग्रंथ लिहिला. त्याच्या दरबारात ‘अष्टदिग्गज’ होते.
- पतन: 1565 च्या तालिकोटच्या युद्धात (रक्कस-तंगडी) विजयनगरचा पराभव झाला.
5. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Exam Focus Points)
KARTET आणि GPSTR साठी अत्यंत महत्त्वाचे:
- कर्नाटकातील पहिला कन्नड शिलालेख हळमिडी शिलालेख आहे (कदंब काळ).
- ऐहोळे ला ‘भारतीय मंदिर वास्तुकलेचे पाळणाघर’ (Cradle of Indian Temple Architecture) म्हटले जाते.
- सम्राट हर्षवर्धनाचा पराभव दुसरा पुलकेशी याने केला.
- अमोघवर्ष या राष्ट्रकूट राजाने कविराजमार्ग हा ग्रंथ लिहिला.
- कृष्णदेवराय याला ‘अभिनव भोज’ आणि ‘आंध्र भोज’ म्हटले जाते.
6. लक्षात ठेवण्यासाठी ट्रिक्स / Mnemonics
राजघराण्यांचा योग्य क्रम लक्षात ठेवण्याची सोपी ट्रिक:
“कदम गाऊन चालला, राष्ट्राच्या कल्याणासाठी होयसळ विजयनगरात!”
- कदम – कदंब
- गाऊन – गंग
- चालला – चालुक्य (बदामीचे)
- राष्ट्राच्या – राष्ट्रकूट
- कल्याणासाठी – चालुक्य (कल्याणीचे)
- होयसळ – होयसळ
- विजयनगरात – विजयनगर साम्राज्य
7. KARTET, MAHATET, CTET, GPSTR मध्ये विचारले जाणारे संभाव्य प्रश्न (Subjective)
- विजयनगर साम्राज्याचे सांस्कृतिक आणि साहित्यिक योगदान स्पष्ट करा.
- बदामीच्या चालुक्यांच्या वास्तुकलेची वैशिष्ट्ये सविस्तर लिहा.
- राष्ट्रकूट राजा अमोघवर्ष याच्या कामगिरीचे मूल्यमापन करा.
- होयसळ मंदिर वास्तुकलेचे प्रमुख पैलू कोणते आहेत?
8. 20 बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) उत्तरांसह
1. कर्नाटकातील पहिले स्वदेशी राजघराणे कोणते?
A) राष्ट्रकूटB) कदंब
C) चालुक्य
D) गंग
उत्तर: B) कदंब
2. कदंब घराण्याची स्थापना कोणी केली?
A) मयूरशर्माB) दंतिदुर्ग
C) पहिला पुलकेशी
D) विष्णुवर्धन
उत्तर: A) मयूरशर्मा
3. श्रवणबेळगोळा येथील गोमटेश्वराची मूर्ती कोणी उभारली?
A) कृष्णदेवरायB) चामुंडराय
C) अमोघवर्ष
D) राजराजा चोळ
उत्तर: B) चामुंडराय
4. नर्मदा नदीच्या लढाईत सम्राट हर्षवर्धनाचा पराभव कोणी केला?
A) पहिला पुलकेशीB) दंतिदुर्ग
C) दुसरा पुलकेशी
D) राजराजा
उत्तर: C) दुसरा पुलकेशी
5. ऐहोळे शिलालेखाचा रचनाकार कोण होता?
A) बिल्हणB) विज्ञानेश्वर
C) रविकीर्ती
D) पंप
उत्तर: C) रविकीर्ती
6. राष्ट्रकूट घराण्याचा संस्थापक कोण होता?
A) पहिला कृष्णB) दंतिदुर्ग
C) ध्रुव
D) गोविंद
उत्तर: B) दंतिदुर्ग
7. वेरूळचे (Ellora) प्रसिद्ध कैलास मंदिर कोणी बांधले?
A) पहिला कृष्णB) अमोघवर्ष
C) दुसरा पुलकेशी
D) हरिहर
उत्तर: A) पहिला कृष्ण
8. ‘कविराजमार्ग’ हा ग्रंथ कोणी लिहिला?
A) पंपB) अमोघवर्ष
C) कृष्णदेवराय
D) रन्न
उत्तर: B) अमोघवर्ष
9. होयसळ घराण्याची राजधानी कोणती होती?
A) बनवासीB) हंपी
C) द्वारसमुद्र
D) बदामी
उत्तर: C) द्वारसमुद्र
10. विजयनगर साम्राज्याची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
A) इ.स. 1336B) इ.स. 1565
C) इ.स. 1347
D) इ.स. 1526
उत्तर: A) इ.स. 1336
11. कृष्णदेवरायाने कोणता प्रसिद्ध ग्रंथ लिहिला?
A) मानसोल्लासB) कविराजमार्ग
C) अमुक्तमाल्यदा
D) राजतरंगिणी
उत्तर: C) अमुक्तमाल्यदा
12. विजयनगरच्या कोणत्या राजाच्या दरबारात ‘अष्टदिग्गज’ होते?
A) देवराय दुसराB) कृष्णदेवराय
C) अच्युत राय
D) सदाशिव राय
उत्तर: B) कृष्णदेवराय
13. तालिकोटचे युद्ध (रक्कस-तंगडी) कधी झाले?
A) 1526B) 1556
C) 1565
D) 1576
उत्तर: C) 1565
14. कोणत्या राजघराण्याचे राजचिन्ह ‘गरुड’ होते?
A) राष्ट्रकूटB) चालुक्य
C) गंग
D) कदंब
उत्तर: A) राष्ट्रकूट
15. भारतीय मंदिर वास्तुकलेचे पाळणाघर कोणाला म्हणतात?
A) हंपीB) पट्टदकल
C) ऐहोळे
D) बेलूर
उत्तर: C) ऐहोळे
16. विजयनगर साम्राज्याची राजधानी कोणती होती?
A) मान्यखेटB) हंपी
C) बनवासी
D) तळकाडू
उत्तर: B) हंपी
17. हळमिडी शिलालेख कोणत्या राजघराण्याशी संबंधित आहे?
A) कदंबB) गंग
C) चालुक्य
D) होयसळ
उत्तर: A) कदंब
18. होयसळ शैलीतील मंदिरे कोणत्या आकाराची असतात?
A) चौकोनीB) गोलाकार
C) तारकाकृती (Star-shaped)
D) षटकोनी
उत्तर: C) तारकाकृती
19. म्हैसूरच्या वोडेयार घराण्याची स्थापना कोणी केली?
A) चिक्कदेवरायB) यदुराय आणि कृष्णराय
C) हैदर अली
D) टिपू सुलतान
उत्तर: B) यदुराय आणि कृष्णराय
20. चालुक्यांची पहिली राजधानी कोणती होती?
A) बदामी (वातापी)B) कल्याणी
C) हंपी
D) द्वारसमुद्र
उत्तर: A) बदामी (वातापी)
9. 25 एक गुणांचे प्रश्न (One-Mark Questions)
- कर्नाटकाचा पहिला ज्ञात राजवंश कोणता?
उत्तर: कदंब राजवंश. - कदंब राजवंशाची राजधानी कोणती होती?
उत्तर: बनवासी. - रविकीर्तीने कोणता शिलालेख कोरला?
उत्तर: ऐहोळे शिलालेख. - वातापीकोंडा ही पदवी कोणी धारण केली?
उत्तर: पल्लव राजा नरसिंहवर्मन (दुसऱ्या पुलकेशीला हरवल्यानंतर). - राष्ट्रकूटांची राजधानी कोणती होती?
उत्तर: मान्यखेट (मलखेड). - कन्नड भाषेतील पहिला उपलब्ध ग्रंथ कोणता?
उत्तर: कविराजमार्ग. - ‘पंप, पोन्न आणि रन्न’ यांना काय म्हटले जाते?
उत्तर: कन्नड साहित्याचे रत्नत्रय (Three Gems). - कल्याणीच्या चालुक्य घराण्याची स्थापना कोणी केली?
उत्तर: दुसरा तैलप. - होयसळांचे प्रसिद्ध चेन्नकेशव मंदिर कोठे आहे?
उत्तर: बेलूर. - विजयनगर साम्राज्याची स्थापना कोणत्या संताच्या आशीर्वादाने झाली?
उत्तर: विद्यारण्य स्वामी. - विजयनगरमधील परदेशी प्रवासी अब्दुर रझ्झाक कोणत्या देशाचा होता?
उत्तर: पर्शिया (इराण). - ‘आंध्र भोज’ ही उपाधी कोणाची होती?
उत्तर: कृष्णदेवराय. - तालिकोटच्या युद्धात विजयनगरचा सम्राट कोण होता?
उत्तर: सदाशिव राय (प्रत्यक्ष सत्ता रामरायाच्या हाती होती). - हंपी कोणत्या नदीच्या तीरावर वसले आहे?
उत्तर: तुंगभद्रा. - गोमटेश्वराची मूर्ती कुठे आहे?
उत्तर: श्रवणबेळगोळा (कर्नाटक). - बदामीच्या चालुक्यांचे राजचिन्ह काय होते?
उत्तर: वराह (डुक्कर). - होयसळांचे राजचिन्ह काय होते?
उत्तर: वाघाला मारणारा साळ (Sala). - विजयनगर साम्राज्यात किती घराण्यांनी राज्य केले?
उत्तर: 4 (संगम, साळुव, तुलुव, अराविदू). - कृष्णदेवराय कोणत्या घराण्याचा होता?
उत्तर: तुलुव घराणे. - ‘विज्ञानेश्वर’ याने कोणता कायदेविषयक ग्रंथ लिहिला?
उत्तर: मिताक्षरा. - कदंब राज्याची स्थापना कोणाविरुद्ध बंड करून झाली?
उत्तर: पल्लव राजांविरुद्ध. - राष्ट्रकूट काळात कोणता प्रसिद्ध अरब प्रवासी भारतात आला होता?
उत्तर: सुलेमान. - हळेबीडूचे जुने नाव काय होते?
उत्तर: द्वारसमुद्र. - टिपू सुलतानची राजधानी कोणती होती?
उत्तर: श्रीरंगपट्टण. - आधुनिक म्हैसूरचे शिल्पकार कोणाला म्हटले जाते?
उत्तर: सर एम. विश्वेश्वरय्या (आणि कृष्णराज वोडेयार चौथे).
10. सारांश
कर्नाटकाच्या इतिहासात विविध राजघराण्यांनी आपले अमूल्य योगदान दिले आहे. कदंबांनी स्वातंत्र्याची बीजे रोवली, चालुक्य आणि राष्ट्रकूटांनी वास्तुकलेचे सुवर्णयुग निर्माण केले, होयसळांनी कलात्मक मंदिरे दिली आणि विजयनगर साम्राज्याने दक्षिण भारताचे परकीय आक्रमणांपासून रक्षण करत हिंदू संस्कृतीचे जतन केले. या घराण्यांचा राजकीय, सांस्कृतिक आणि साहित्यिक वारसा आजच्या स्पर्धा परीक्षांसाठी अत्यंत उपयुक्त विषय आहे.
11. निष्कर्ष
मित्रहो, KARTET आणि GPSTR च्या इतिहास विभागात वरील मुद्द्यांवर आधारित कमीत कमी 3 ते 5 प्रश्न नेहमी विचारले जातात. राजघराण्यांचे संस्थापक, राजधान्या, महत्त्वाची मंदिरे आणि प्रसिद्ध ग्रंथ हे वारंवार उजळणी करण्याचे विषय आहेत. हे ब्लॉगपोस्ट वारंवार वाचा आणि दिलेल्या MCQ च्या माध्यमातून आपला सराव पक्का करा.
12. KARTET | CTET | GPSTR Quick Revision Notes
- कदंब: संस्थापक – मयूरशर्मा | राजधानी – बनवासी | महत्त्वाचे – हळमिडी शिलालेख.
- गंग: संस्थापक – दड्डीग | राजधानी – तळकाडू | महत्त्वाचे – गोमटेश्वराची मूर्ती (चामुंडराय).
- बदामीचे चालुक्य: संस्थापक – पहिला पुलकेशी | राजधानी – बदामी | महान राजा – दुसरा पुलकेशी | महत्त्वाचे – ऐहोळे (भारतीय वास्तुकलेचे पाळणाघर).
- राष्ट्रकूट: संस्थापक – दंतिदुर्ग | राजधानी – मान्यखेट | महान कार्य – कैलास मंदिर (पहिला कृष्ण), कविराजमार्ग (अमोघवर्ष).
- होयसळ: संस्थापक – साळ | राजधानी – द्वारसमुद्र | वास्तुकला – तारकाकृती मंदिरे (बेलूर, हळेबीडू).
- विजयनगर: स्थापना – 1336 (हरिहर आणि बुक्क) | राजधानी – हंपी | महान राजा – कृष्णदेवराय (ग्रंथ: अमुक्तमाल्यदा) | पतन – 1565 (तालिकोटचे युद्ध).
- साहित्य: कविराजमार्ग (अमोघवर्ष), पंप-पोन्न-रन्न (कन्नडचे रत्नत्रय), मिताक्षरा (विज्ञानेश्वर).
