भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस: स्थापना, ध्येयधोरणे आणि स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदान

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस: स्थापना, ध्येयधोरणे आणि स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदान

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस: स्थापना, ध्येयधोरणे आणि स्वातंत्र्यलढ्यातील योगदान
(KARTET, CTET, GPSTR History Notes)

2. प्रस्तावना

नमस्कार विद्यार्थी मित्रांनो! KARTET, CTET, GPSTR आणि HSTR सारख्या शिक्षक भरती परीक्षांच्या इतिहासाच्या अभ्यासक्रमात ‘भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस’ हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. 1885 मध्ये स्थापन झालेली काँग्रेस केवळ एक राजकीय संघटना नव्हती, तर ती भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा कणा होती. काँग्रेसची स्थापना, तिचे महत्त्वाचे अधिवेशन आणि त्यातील प्रमुख नेते यांचा अभ्यास करणे म्हणजे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा पाया समजून घेणे होय. या ब्लॉगपोस्टमध्ये आपण काँग्रेसशी संबंधित सर्व परीक्षाभिमुख माहिती सविस्तर पाहणार आहोत.

3. विषयाची पार्श्वभूमी

1857 च्या उठावानंतर ब्रिटिशांनी भारतावर आपली पकड घट्ट केली होती. भारतीयांच्या समस्या सरकारपर्यंत पोहोचवण्यासाठी एका अखिल भारतीय स्तरावरील संघटनेची गरज भासत होती. याच पार्श्वभूमीवर, ब्रिटिश निवृत्त अधिकारी ॲलन ह्युम (A. O. Hume) यांनी पुढाकार घेऊन एक व्यासपीठ तयार केले. या संघटनेचा उद्देश भारतीयांच्या भावना व्यक्त करणे आणि ब्रिटिश प्रशासनासोबत चर्चा करणे हा होता.

4. सविस्तर माहिती आणि ऐतिहासिक घटनांचा कालक्रम

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना आणि पुढील वाटचाल ही टप्प्याटप्प्याने झाली:

  • काँग्रेसची स्थापना (28 डिसेंबर 1885): मुंबईतील गोकुळदास तेजपाल संस्कृत कॉलेज येथे काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन भरले. अध्यक्ष: व्योमेशचंद्र बॅनर्जी. उपस्थित प्रतिनिधी: 72.
  • मवाळ पर्व (1885 – 1905): या काळात काँग्रेसचे नेते (दादाभाई नवरोजी, फिरोजशहा मेहता, गोपाळकृष्ण गोखले) अर्जा-विनंतीच्या मार्गाने ब्रिटिश सरकारकडे मागण्या मांडत होते.
  • जहाल पर्व (1905 – 1919): बंगालच्या फाळणीनंतर काँग्रेसमध्ये फूट पडली. लोकमान्य टिळक, लाला लजपत राय, बिपिनचंद्र पाल (लाल-बाल-पाल) यांनी स्वराज्य आणि क्रांतीचा मार्ग अवलंबला.
  • गांधी युग (1920 – 1947): महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखाली काँग्रेसने असहकार, सविनय कायदेभंग आणि चले जाव यांसारख्या जनआंदोलनांद्वारे स्वातंत्र्य मिळवले.

महत्त्वाच्या अधिवेशनांची माहिती (Exam Table)

वर्षठिकाणअध्यक्षविशेष महत्त्व
1885मुंबईव्योमेशचंद्र बॅनर्जीस्थापना
1887मद्रासबदरुद्दीन तय्यबजीपहिले मुस्लिम अध्यक्ष
1907सुरतरासबिहारी घोषजहाल-मवाळ फूट
1916लखनौअंबिकाचरण मुजुमदारजहाल-मवाळ एकी, मुस्लिम लीगशी करार
1917कलकत्ताॲनी बेझंटपहिल्या महिला अध्यक्ष
1924बेळगावमहात्मा गांधीगांधीजींचे एकमेव अध्यक्षपद
1925कानपूरसरोजिनी नायडूपहिल्या भारतीय महिला अध्यक्ष
1929लाहोरजवाहरलाल नेहरूपूर्ण स्वराज्याचा ठराव
1938हरिपुरासुभाषचंद्र बोसराष्ट्रीय नियोजन समिती

5. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Exam Focus Points)

🎯 KARTET, CTET, GPSTR स्पेशल फोकस बॉक्स:

  • काँग्रेसचे संस्थापक: ॲलन ह्युम (A. O. Hume).
  • पहिले अध्यक्ष: व्योमेशचंद्र बॅनर्जी.
  • काँग्रेसचे ‘वयोवृद्ध नेते’ (Grand Old Man): दादाभाई नवरोजी.
  • जहाल व मवाळ फूट: सुरत अधिवेशन (1907).
  • पूर्ण स्वराज्य ठराव: लाहोर अधिवेशन (1929).
  • गांधीजींचे अध्यक्षपद: बेळगाव (1924).
  • पहिली भारतीय महिला अध्यक्ष: सरोजिनी नायडू (1925).

6. लक्षात ठेवण्यासाठी ट्रिक्स / Mnemonics

  • प्रमुख महिला अध्यक्ष लक्षात ठेवण्यासाठी: “ॲनी (1917) सरोजिनी (1925) ने (नेली – 1933 नलिनी सेनगुप्ता).”
  • लाल-बाल-पाल: लाला लजपत राय, बाळ गंगाधर टिळक, बिपिनचंद्र पाल.

7. KARTET, MAHATET, CTET, GPSTR मध्ये विचारले जाणारे संभाव्य प्रश्न

1. जोड्या लावा: अधिवेशने आणि त्यांचे अध्यक्ष किंवा महत्त्वाचे ठराव.
2. विधानात्मक प्रश्न: “1916 च्या लखनौ अधिवेशनात काँग्रेस आणि मुस्लिम लीगचे एकत्रीकरण झाले.” (हे विधान योग्य की अयोग्य).
3. क्रोनोलॉजी: काही अधिवेशनांचा योग्य क्रम लावण्यासाठी.

8. 20 बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) उत्तरांसह

1. काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन कोठे भरले?
A) पुणे   B) मुंबई   C) कलकत्ता   D) मद्रास
उत्तर: B) मुंबई
2. काँग्रेसचे पहिले अध्यक्ष कोण होते?
A) ॲलन ह्युम   B) दादाभाई नवरोजी   C) व्योमेशचंद्र बॅनर्जी   D) फिरोजशहा मेहता
उत्तर: C) व्योमेशचंद्र बॅनर्जी
3. काँग्रेसचे पहिले मुस्लिम अध्यक्ष कोण?
A) मौलाना आझाद   B) बदरुद्दीन तय्यबजी   C) रफिक अहमद   D) खान अब्दुल गफार खान
उत्तर: B) बदरुद्दीन तय्यबजी
4. जहाल आणि मवाळ गटात फूट कोणत्या अधिवेशनात पडली?
A) 1905   B) 1907   C) 1916   D) 1919
उत्तर: B) 1907
5. ‘स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे’ असे कोणी घोषित केले?
A) गोखले   B) टिळक   C) सावरकर   D) गांधीजी
उत्तर: B) टिळक
6. काँग्रेसच्या पहिल्या महिला अध्यक्ष कोण होत्या?
A) सरोजिनी नायडू   B) ॲनी बेझंट   C) कस्तुरबा गांधी   D) नलिनी सेनगुप्ता
उत्तर: B) ॲनी बेझंट
7. गांधीजींनी काँग्रेसचे अध्यक्षपद कोणत्या अधिवेशनात भूषवले?
A) लाहोर   B) बेळगाव   C) मुंबई   D) कलकत्ता
उत्तर: B) बेळगाव
8. पूर्ण स्वराज्याचा ठराव कोणत्या अधिवेशनात मांडला गेला?
A) लाहोर (1929)   B) हरिपुरा   C) त्रिपुरा   D) कराची
उत्तर: A) लाहोर (1929)
9. काँग्रेसचे संस्थापक कोण होते?
A) लॉर्ड डफरिन   B) ॲलन ह्युम   C) वेडरबर्न   D) गोखले
उत्तर: B) ॲलन ह्युम
10. सरोजिनी नायडू कोणत्या अधिवेशनाच्या अध्यक्ष होत्या?
A) कलकत्ता   B) कानपूर   C) दिल्ली   D) मुंबई
उत्तर: B) कानपूर
11. ‘भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस’ हे नाव कोणी सुचवले?
A) ॲलन ह्युम   B) दादाभाई नवरोजी   C) टिळक   D) गोखले
उत्तर: B) दादाभाई नवरोजी
12. 1916 च्या लखनौ अधिवेशनाचे अध्यक्ष कोण होते?
A) टिळक   B) अंबिकाचरण मुजुमदार   C) गोखले   D) गांधीजी
उत्तर: B) अंबिकाचरण मुजुमदार
13. सुभाषचंद्र बोस यांनी काँग्रेसचे अध्यक्षपद कोणत्या वर्षी भूषवले?
A) 1937   B) 1938   C) 1940   D) 1942
उत्तर: B) 1938
14. काँग्रेसच्या कोणत्या अधिवेशनात ‘मौलवी’ गटाला स्थान मिळाले?
A) 1907   B) 1916   C) 1920   D) 1925
उत्तर: B) 1916
15. स्वतंत्र भारताच्या वेळी काँग्रेसचे अध्यक्ष कोण होते?
A) नेहरू   B) जे. बी. कृपलानी   C) पटेल   D) आझाद
उत्तर: B) जे. बी. कृपलानी
16. काँग्रेसचे सर्वात तरुण अध्यक्ष कोण होते?
A) नेहरू   B) अबुल कलाम आझाद   C) राजीव गांधी   D) बोस
उत्तर: B) अबुल कलाम आझाद
17. ‘वेल्थ ऑफ नेशन्स’ या सिद्धांताचे जनक कोणाला म्हणतात?
A) गोखले   B) दादाभाई नवरोजी   C) टिळक   D) रानडे
उत्तर: B) दादाभाई नवरोजी
18. 1938 चे हरिपुरा अधिवेशन कोणाच्या नेतृत्वात झाले?
A) गांधीजी   B) सुभाषचंद्र बोस   C) नेहरु   D) पटेल
उत्तर: B) सुभाषचंद्र बोस
19. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या पहिल्या अधिवेशनाला किती प्रतिनिधी उपस्थित होते?
A) 50   B) 72   C) 100   D) 25
उत्तर: B) 72
20. जहाल नेत्यांचा गट कोणत्या कालखंडात सक्रिय होता?
A) 1885-1905   B) 1905-1919   C) 1919-1947   D) 1857-1885
उत्तर: B) 1905-1919

9. 25 एक गुणांचे प्रश्न (One-Liner Questions)

1. काँग्रेसची स्थापना कोणत्या वर्षी झाली?
उत्तर: 1885
2. काँग्रेसचे संस्थापक कोण होते?
उत्तर: ॲलन ह्युम
3. पहिल्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष कोण होते?
उत्तर: व्योमेशचंद्र बॅनर्जी
4. काँग्रेसचे ‘ग्रँड ओल्ड मॅन’ कोण?
उत्तर: दादाभाई नवरोजी
5. काँग्रेसची फूट कोणत्या अधिवेशनात पडली?
उत्तर: सुरत (1907)
6. काँग्रेसमध्ये पुन्हा एकी कधी झाली?
उत्तर: लखनौ (1916)
7. पहिली महिला अध्यक्ष कोण?
उत्तर: ॲनी बेझंट
8. पहिली भारतीय महिला अध्यक्ष कोण?
उत्तर: सरोजिनी नायडू
9. गांधीजी अध्यक्ष असलेले अधिवेशन कोठे झाले?
उत्तर: बेळगाव
10. लाहोर अधिवेशनाचे अध्यक्ष कोण?
उत्तर: जवाहरलाल नेहरू
11. पूर्ण स्वराज्य ठराव कधी पास झाला?
उत्तर: 1929
12. सुरत अधिवेशनाचे अध्यक्ष कोण?
उत्तर: रासबिहारी घोष
13. काँग्रेसची स्थापना कोठे झाली?
उत्तर: मुंबई
14. कोणत्या कॉलेजमध्ये स्थापना झाली?
उत्तर: गोकुळदास तेजपाल
15. 1917 च्या कलकत्ता अधिवेशनाचे अध्यक्ष?
उत्तर: ॲनी बेझंट
16. काँग्रेसचे मुस्लिम अध्यक्ष?
उत्तर: बदरुद्दीन तय्यबजी
17. हरिपुरा अधिवेशनाचे अध्यक्ष?
उत्तर: सुभाषचंद्र बोस
18. मवाळ गटाचे महत्त्वाचे नेते?
उत्तर: गोपाळकृष्ण गोखले
19. जहाल गटाचे महत्त्वाचे नेते?
उत्तर: लोकमान्य टिळक
20. ‘चले जाव’ ठराव कोणत्या वर्षी मंजूर झाला?
उत्तर: 1942
21. काँग्रेसचे सर्वाधिक काळ अध्यक्ष राहिलेले नेते?
उत्तर: अबुल कलाम आझाद
22. 1905 च्या अधिवेशनाचे अध्यक्ष?
उत्तर: गोपाळकृष्ण गोखले
23. काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन कोणत्या महिन्यात भरले?
उत्तर: डिसेंबर
24. ब्रिटिशांच्या मदतीने स्थापना झाल्यामुळे काँग्रेसला काय म्हटले जायचे?
उत्तर: सेफ्टी वाल्व
25. भारताच्या स्वातंत्र्यावेळी काँग्रेसचे अध्यक्ष कोण?
उत्तर: जे. बी. कृपलानी

10. सारांश

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या निर्मितीपासून ते भारताच्या स्वातंत्र्यापर्यंतचा प्रवास हा भारतीय इतिहासाचा मुख्य भाग आहे. अधिवेशनातील निर्णय, विविध विचारप्रवाहांचा संघर्ष आणि त्यातून निर्माण झालेली राष्ट्रीय एकजूट यामुळे भारताला स्वातंत्र्य मिळाले. शिक्षक भरती परीक्षेसाठी या अधिवेशनांच्या तारखा, ठिकाणे आणि अध्यक्ष यांची यादी पाठ असणे आवश्यक आहे.

11. निष्कर्ष

भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचा इतिहास अभ्यासत असताना आपल्याला लोकशाहीच्या मूल्यांची जाणीव होते. 1885 ते 1947 हा कालखंड म्हणजे भारतीयांच्या संघर्षाची गाथा आहे. वर दिलेले सर्व मुद्दे, प्रश्न आणि ट्रिक्स तुम्हाला परीक्षेसाठी उत्तम तयारी करण्यास मदत करतील.

KARTET | CTET | GPSTR Quick Revision Notes

  • स्थापना: 28 डिसेंबर 1885, मुंबई (A. O. Hume).
  • प्रमुख कालखंड: मवाळ (1885-1905), जहाल (1905-1919), गांधी युग (1920-1947).
  • महत्त्वपूर्ण अधिवेशने:
    • 1885: मुंबई (पहिली)
    • 1907: सुरत (फूट)
    • 1916: लखनौ (एकी)
    • 1924: बेळगाव (गांधीजी)
    • 1929: लाहोर (पूर्ण स्वराज्य)
  • महिला अध्यक्ष: ॲनी बेझंट (1917), सरोजिनी नायडू (1925).
  • गांधीजी: केवळ 1924 च्या बेळगाव अधिवेशनाचे अध्यक्ष.
  • सर्वात तरुण अध्यक्ष: अबुल कलाम आझाद.

Join WhatsApp Channel Join Now
Telegram Group Join Now
Share your love

Related Posts