कर्नाटकातील स्वातंत्र्य चळवळ: KARTET, CTET आणि GPSTR परिपूर्ण अभ्यास साहित्य
2. प्रस्तावना
नमस्कार भावी शिक्षकांनो! KARTET, CTET, GPSTR, HSTR आणि इतर राज्यस्तरीय शिक्षक भरती परीक्षांमध्ये ‘इतिहास’ हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा आहे. विशेषतः जेव्हा आपण कर्नाटकमधील परीक्षांची तयारी करतो, तेव्हा ‘कर्नाटकातील स्वातंत्र्य चळवळ’ (Freedom Movement in Karnataka) या घटकावर हमखास प्रश्न विचारले जातात. भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात कर्नाटकाने दिलेले योगदान अद्वितीय आहे. 1857 च्या राष्ट्रीय उठावाच्या अनेक वर्षे आधी कर्नाटकात ब्रिटिशांविरुद्ध संघर्षाची ठिणगी पडली होती. या ब्लॉगपोस्टमध्ये आपण कित्तूर राणी चन्नम्मापासून ते म्हैसूर चलो चळवळीपर्यंतचा कर्नाटकाचा देदीप्यमान इतिहास, महत्त्वाचे नेते आणि ऐतिहासिक घटनांचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.
3. विषयाची पार्श्वभूमी
कर्नाटकातील स्वातंत्र्य चळवळीचा इतिहास केवळ 19 व्या शतकापुरता मर्यादित नाही. ब्रिटिशांच्या साम्राज्यवादाला कर्नाटकात सुरुवातीपासूनच कडवा विरोध झाला. हैदर अली आणि टिपू सुलतान यांनी इंग्रजांविरुद्ध चार अँग्लो-म्हैसूर युद्धे (1767 – 1799) लढली. टिपू सुलतानच्या मृत्यूनंतर ब्रिटिशांनी कर्नाटकातील अनेक छोटी संस्थाने आणि पाळेगारांना (Palegars) आपल्या नियंत्रणाखाली आणण्याचा प्रयत्न केला, ज्याला स्थानिक राजांनी आणि जनतेने शस्त्रास्त्रांनिशी सडेतोड उत्तर दिले. कर्नाटकातील हा लढा केवळ राजकीय नव्हता, तर तो इथल्या स्वाभिमानाचा आणि मातृभूमीच्या रक्षणाचा लढा होता.
4. सविस्तर माहिती आणि ऐतिहासिक घटनांचा कालक्रम
कर्नाटकातील स्वातंत्र्यलढा मुख्यत्वे दोन टप्प्यांत विभागला जातो: सशस्त्र उठाव (19 व्या शतकातील) आणि राष्ट्रीय काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील अहिंसक चळवळ (20 व्या शतकातील).
1824
कित्तूर राणी चन्नम्माचा उठाव: ब्रिटिशांच्या ‘दत्तक विधान नामंजूर’ धोरणाला विरोध करत राणी चन्नम्मा हिने 1824 मध्ये ब्रिटिशांविरुद्ध शस्त्र उपसले. या युद्धात तिने ब्रिटिश अधिकारी थॅकरे (Thackeray) याचा वध केला. भारतातील पहिल्या स्त्री स्वातंत्र्यसैनिकांपैकी ती एक मानली जाते.
1829 – 1830
संगोळी रायण्णा (Sangolli Rayanna): राणी चन्नम्माचा निष्ठावान सेनापती संगोळी रायण्णा याने गनिमी काव्याने ब्रिटिशांना सळो की पळो करून सोडले. दुर्दैवाने फितुरीमुळे तो पकडला गेला आणि 1831 मध्ये त्याला नंदगड येथे फाशी देण्यात आली.
1857 – 1858
सुरपूर आणि नरगुंदचा उठाव: 1857 च्या राष्ट्रीय उठावाचे पडसाद कर्नाटकातही उमटले. सुरपूरचा राजा व्यंकटप्पा नायक आणि नरगुंदचे बाबासाहेब यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध शड्डू ठोकला. हलगाळीच्या बेडांनी (Halagali Bedas) ब्रिटिशांच्या शस्त्रबंदी कायद्याविरुद्ध (Disarmament Act) केलेला संघर्षही याच काळात झाला.
1924
बेळगाव काँग्रेस अधिवेशन: भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे 1924 चे अधिवेशन बेळगाव येथे पार पडले. या अधिवेशनाचे वैशिष्ट्य म्हणजे महात्मा गांधीजींनी अध्यक्षपद भूषवलेले हे एकमेव काँग्रेस अधिवेशन होते. यातून कर्नाटकातील स्वातंत्र्य चळवळीला नवी ऊर्जा मिळाली.
1938
शिवपूर ध्वज सत्याग्रह आणि विदुराश्वथ हत्याकांड: शिवपूर येथे ब्रिटिशांचा विरोध झुगारून राष्ट्रध्वज फडकवण्यात आला. एप्रिल 1938 मध्ये कोलार जिल्ह्यातील विदुराश्वथ (Viduraswatha) येथे शांततापूर्ण सभा घेणाऱ्या लोकांवर ब्रिटिशांनी गोळीबार केला, ज्यामध्ये 32 लोक मारले गेले. या घटनेला ‘दक्षिण भारताचा जालियनवाला बाग’ म्हटले जाते.
1942
ईसूरचा लढा (Quit India Movement): शिवमोगा जिल्ह्यातील ईसूर (Isur) हे भारतातील पहिले गाव ठरले ज्याने स्वतःला ‘स्वतंत्र’ घोषित केले. येथील गावकऱ्यांनी “आम्ही जीव देऊ पण ईसूर देणार नाही” असा नारा दिला आणि स्वतःचे सरकार स्थापन केले.
1947
म्हैसूर चलो चळवळ (Mysore Chalo): भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतरही म्हैसूर संस्थानात लोकशाही सरकार स्थापन झाले नव्हते. यासाठी के. सी. रेड्डी यांच्या नेतृत्वाखाली ‘म्हैसूर चलो’ चळवळ उभारण्यात आली. अखेर 24 ऑक्टोबर 1947 रोजी म्हैसूरमध्ये जबाबदार सरकार स्थापन झाले.
5. परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे (Exam Focus Points)
🎯 KARTET, CTET, GPSTR स्पेशल फोकस बॉक्स:
कर्नाटकाचे गांधी (Gandhi of Karnataka): हार्डेकर मंजप्पा (Hardekar Manjappa)
महात्मा गांधींच्या अध्यक्षतेखालील एकमेव अधिवेशन: बेळगाव (1924)
दक्षिण भारताचा जालियनवाला बाग: विदुराश्वथ हत्याकांड (1938 – जिल्हा कोलार)
स्वतंत्र घोषित झालेले भारतातील पहिले गाव: ईसूर (Isur – जिल्हा शिवमोगा)
कर्नाटकातील जलियनवाला बाग (दुसरे नाव): गोरूर (Gorur) मधील गोळीबार.
नेत्याचे नाव
टोपणनाव / ओळख
प्रमुख कार्य / संघर्ष
राणी चन्नम्मा
कित्तूरची राणी
दत्तक विधान नामंजूर धोरणाविरुद्ध भारतातील पहिला मोठा लढा (1824).
कर्नाड सदाशिव राव
–
काँग्रेसचे मोठे नेते, संपूर्ण संपत्ती स्वातंत्र्यलढ्यासाठी दान केली.
मैलारा महादेवप्पा
कर्नाटकाचे भगतसिंग
चले जाव चळवळीत (1942) हुतात्मा झाले.
हार्डेकर मंजप्पा
कर्नाटकाचे गांधी
खादी आणि राष्ट्रवादाचा प्रचार, अलमट्टी येथे आश्रम स्थापन केला.
कमलादेवी चटोपाध्याय
–
मिठाच्या सत्याग्रहात (मंगळूर) आणि महिला सबलीकरणात मोठा सहभाग.
6. लक्षात ठेवण्यासाठी ट्रिक्स / Mnemonics
कर्नाटकातील महत्त्वाच्या घटनांचा क्रम आणि साले लक्षात ठेवण्यासाठी ही साधी ट्रिक वापरा:
ट्रिक: “K-B-V-I-M” (के-बी-व्ही-आय-एम)
K = Kittur (कित्तूर उठाव – 1824)
B = Belagavi (बेळगाव अधिवेशन – 1924)
V = Viduraswatha (विदुराश्वथ हत्याकांड – 1938)
I = Isur (ईसूर गावचा लढा – 1942)
M = Mysore Chalo (म्हैसूर चलो – 1947)
7. KARTET, MAHATET, CTET, GPSTR मध्ये विचारले जाणारे संभाव्य प्रश्न
1. विधान आणि कारण (Assertion & Reasoning): CTET मध्ये प्रश्न येऊ शकतो की “विदुराश्वथ या गावाला कर्नाटकाचा जालियनवाला बाग म्हणतात” (विधान) आणि “कारण तिथे 1938 मध्ये ध्वज फडकवणाऱ्या निशस्त्र लोकांवर ब्रिटिशांनी गोळीबार केला” (कारण).
2. जोड्या लावा: एका बाजूला ‘कर्नाटकाचे गांधी’, ‘कित्तूरचा सेनापती’ आणि दुसऱ्या बाजूला त्यांची नावे (हार्डेकर मंजप्पा, संगोळी रायण्णा) विचारली जातात.
3. थेट माहिती: “महात्मा गांधींनी कोणत्या वर्षी व कोणत्या ठिकाणी काँग्रेस अधिवेशनाचे अध्यक्षपद भूषवले?” हा प्रश्न KARTET मध्ये वारंवार येतो.
8. 20 बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) उत्तरांसह
1. कित्तूर राणी चन्नम्माने ब्रिटिशांविरुद्ध कोणत्या वर्षी मोठा सशस्त्र उठाव केला?
A) 1857 B) 1824 C) 1831 D) 1800
उत्तर: B) 1824
2. कित्तूरच्या उठावात राणी चन्नम्माने कोणत्या ब्रिटिश अधिकाऱ्याचा वध केला?
A) लॉर्ड डलहौसी B) जनरल डायर C) थॅकरे (Thackeray) D) थॉमस मुन्रो
उत्तर: C) थॅकरे (Thackeray)
3. संगोळी रायण्णा हा कोणाचा निष्ठावान सेनापती होता?
A) टिपू सुलतान B) हैदर अली C) राणी चन्नम्मा D) राणी अब्बक्का
उत्तर: C) राणी चन्नम्मा
4. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या ‘बेळगाव अधिवेशनाचे’ (1924) अध्यक्ष कोण होते?
A) जवाहरलाल नेहरू B) सुभाषचंद्र बोस C) सरदार वल्लभभाई पटेल D) महात्मा गांधी
उत्तर: D) महात्मा गांधी
5. ‘कर्नाटकाचे गांधी’ (Gandhi of Karnataka) म्हणून कोणाला ओळखले जाते?
A) एस. निजलिंगप्पा B) हार्डेकर मंजप्पा C) कर्नाड सदाशिव राव D) गंगाधरराव देशपांडे
उत्तर: B) हार्डेकर मंजप्पा
6. ‘दक्षिण भारताचा जालियनवाला बाग’ असे कोणत्या ठिकाणाला म्हटले जाते?
A) ईसूर B) शिवपूर C) विदुराश्वथ (Viduraswatha) D) कित्तूर
उत्तर: C) विदुराश्वथ (Viduraswatha)
7. 1942 च्या चले जाव चळवळीदरम्यान स्वतःला स्वतंत्र घोषित करणारे कर्नाटकातील (आणि भारतातील) पहिले गाव कोणते?
A) विदुराश्वथ B) ईसूर (Isur) C) शिवपूर D) हलगाळी
उत्तर: B) ईसूर (Isur)
8. 1857 च्या स्वातंत्र्यसमरात कर्नाटकातील ‘सुरपूर’ (Shorapur) संस्थानाचे नेतृत्व कोणी केले?
A) राजा व्यंकटप्पा नायक B) बाबासाहेब C) मुंडर्गी भीमराव D) दोन्डीया वाघ
उत्तर: A) राजा व्यंकटप्पा नायक
9. ‘म्हैसूर चलो’ (Mysore Chalo) चळवळ कोणत्या वर्षी सुरू झाली?
A) 1942 B) 1945 C) 1947 D) 1956
उत्तर: C) 1947
10. ‘म्हैसूर चलो’ चळवळीचा मुख्य उद्देश काय होता?
A) इंग्रजांना भारतातून हाकलून देणे B) म्हैसूर संस्थानात लोकशाही / जबाबदार सरकार स्थापन करणे C) म्हैसूरला महाराष्ट्रात जोडणे D) कामगारांना न्याय मिळवून देणे
उत्तर: B) म्हैसूर संस्थानात लोकशाही / जबाबदार सरकार स्थापन करणे
11. ‘कर्नाटकाचा सिंह’ (Lion of Karnataka) म्हणून कोणाला ओळखले जाते?
A) गंगाधरराव देशपांडे B) कर्नाड सदाशिव राव C) हार्डेकर मंजप्पा D) के. सी. रेड्डी
उत्तर: A) गंगाधरराव देशपांडे
12. शिवपूर येथे ‘ध्वज सत्याग्रह’ (Flag Satyagraha) कोणत्या वर्षी झाला?
A) 1924 B) 1930 C) 1938 D) 1942
उत्तर: C) 1938
13. ब्रिटिशांच्या शस्त्रबंदी (Disarmament) कायद्याविरुद्ध कोणत्या जमातीने तीव्र संघर्ष केला?
A) कोळी B) हलगाळीचे बेडे (Halagali Bedas) C) संथाळ D) भिल्ल
उत्तर: B) हलगाळीचे बेडे (Halagali Bedas)
14. नरगुंदच्या उठावाचे (1858) नेतृत्व कोणी केले?
A) संगोळी रायण्णा B) बाबासाहेब (भावे) C) टिपू सुलतान D) व्यंकटप्पा नायक
उत्तर: B) बाबासाहेब (भावे)
15. म्हैसूर राज्याचे पहिले मुख्यमंत्री (1947 नंतर) कोण बनले?
A) एस. निजलिंगप्पा B) के. सी. रेड्डी C) के. हनुमंथय्या D) देवराज अर्स
उत्तर: B) के. सी. रेड्डी
16. संगोळी रायण्णाला कोणत्या ठिकाणी फाशी देण्यात आली?
A) बेळगाव B) धारवाड C) नंदगड (Nandagad) D) हुबळी
उत्तर: C) नंदगड (Nandagad)
17. ‘कर्नाटकातील मिठाचा सत्याग्रह’ प्रामुख्याने कोणत्या किनारपट्टीवर झाला?
A) उडपी B) अंकोला (Ankola) C) कारवार D) गोकर्ण
उत्तर: B) अंकोला (Ankola)
18. ईसूर गावातील उठावात कोणत्या दोन ब्रिटिश अधिकाऱ्यांची गावकऱ्यांनी हत्या केली?
A) थॅकरे आणि कँपबेल B) केन्चीगौडा आणि चन्नाबसप्पा (महसूल आणि पोलीस अधिकारी) C) डायर आणि ओडवायर D) वॉरन आणि हेस्टिंग्स
उत्तर: B) केन्चीगौडा आणि चन्नाबसप्पा (स्थानिक अधिकारी)
19. ‘अलमट्टी’ येथे आश्रम स्थापन करून राष्ट्रीयत्वाचा प्रसार कोणी केला?
A) महात्मा गांधी B) हार्डेकर मंजप्पा C) विनायक सावरकर D) बाळ गंगाधर टिळक
उत्तर: B) हार्डेकर मंजप्पा
20. स्वातंत्र्यपूर्व काळात ‘संयुक्त कर्नाटक’ (कर्नाटक एकत्रीकरण) चळवळीचा पाया कोणी घातला?
A) आलूर व्यंकटराव (Aluru Venkatarao) B) कुवेम्पू C) बी. एम. श्रीकंठय्या D) गिरीश कर्नाड
उत्तर: A) आलूर व्यंकटराव
9. 25 एक गुणांचे प्रश्न (One-Liner Questions)
1. प्रश्न: कित्तूर राणी चन्नम्माचा उठाव कोणत्या वर्षी झाला?
उत्तर: 1824 मध्ये.
2. प्रश्न: 1857 च्या उठावात सुरपूर संस्थानाचे नेतृत्व कोणी केले?
उत्तर: राजा व्यंकटप्पा नायक.
3. प्रश्न: राणी चन्नम्माने युद्धात कोणत्या ब्रिटिश अधिकाऱ्याला मारले?
उत्तर: थॅकरे (Thackeray).
4. प्रश्न: संगोळी रायण्णाला फाशी केव्हा आणि कुठे देण्यात आली?
उत्तर: 1831 मध्ये, नंदगड येथे.
5. प्रश्न: हलगाळीच्या बेडांनी ब्रिटिशांच्या कोणत्या कायद्याला विरोध केला?
उत्तर: शस्त्रबंदी कायदा (Disarmament Act 1857).
6. प्रश्न: कर्नाटकातील स्वातंत्र्यलढ्यातील ‘विदुराश्वथ हत्याकांड’ कोणत्या वर्षी घडले?
उत्तर: एप्रिल 1938 मध्ये.
7. प्रश्न: विदुराश्वथ हे ठिकाण कर्नाटकात कोणत्या जिल्ह्यात आहे?
उत्तर: कोलार जिल्हा.
8. प्रश्न: कर्नाटकाचे गांधी कोणाला म्हटले जाते?
उत्तर: हार्डेकर मंजप्पा.
9. प्रश्न: 1942 मध्ये ‘आम्ही गाव देणार नाही’ असा नारा देणारे पहिले स्वतंत्र गाव कोणते?
उत्तर: ईसूर (Isur – शिवमोगा).
10. प्रश्न: ‘म्हैसूर चलो’ चळवळ कोणी आणि कशासाठी सुरू केली?
उत्तर: के. सी. रेड्डी यांच्या नेतृत्वाखाली, म्हैसूरमध्ये लोकशाही सरकार स्थापन करण्यासाठी.
11. प्रश्न: 1924 च्या बेळगाव काँग्रेस अधिवेशनाचे अध्यक्ष कोण होते?
उत्तर: महात्मा गांधी.
12. प्रश्न: ‘कर्नाटकाचा सिंह’ असे कोणाला म्हटले जाते?
उत्तर: गंगाधरराव देशपांडे.
13. प्रश्न: अंकोला (Ankola) येथे कोणत्या सत्याग्रहाचे नेतृत्व करण्यात आले?
उत्तर: मिठाचा सत्याग्रह.
14. प्रश्न: शिवपूर ध्वज सत्याग्रह कोणत्या वर्षी झाला?
उत्तर: 1938.
15. प्रश्न: नरगुंदच्या कोणत्या राजाने 1858 मध्ये ब्रिटिशांविरुद्ध बंड केले?
उत्तर: बाबासाहेब.
16. प्रश्न: कर्नाटकातील एकत्रीकरण चळवळीचे जनक कोणाला मानले जाते?
उत्तर: आलूर व्यंकटराव (कर्नाटक कुलपुरोहित).
17. प्रश्न: ‘चले जाव’ चळवळीत हुतात्मा झालेले ‘कर्नाटकाचे भगतसिंग’ कोण?
उत्तर: मैलारा महादेवप्पा.
18. प्रश्न: बेळगाव काँग्रेस अधिवेशनाचे स्वागत अध्यक्ष कोण होते?
उत्तर: गंगाधरराव देशपांडे.
19. प्रश्न: राणी अब्बक्का हिने कोणत्या परकीय सत्तेला कडवा विरोध केला होता?
उत्तर: पोर्तुगीजांना (उल्लाळची राणी).
20. प्रश्न: म्हैसूर संस्थानाचे विलीनीकरण भारतीय संघराज्यात कधी झाले?
उत्तर: 1947 (24 ऑक्टोबर रोजी जबाबदार सरकार).
21. प्रश्न: ईसूर गावात गावकऱ्यांनी कोणत्या अधिकाऱ्यांची हत्या केली होती?
उत्तर: अमिलदार (महसूल अधिकारी) आणि पोलीस इन्स्पेक्टर.
22. प्रश्न: ‘नो टॅक्स कँपेन’ (कर न देण्याची चळवळ) कर्नाटकात कुठे प्रभावी ठरली?
उत्तर: उत्तर कन्नड (शिरसी आणि सिद्धापूर).
23. प्रश्न: मुंडर्गी भीमराव यांनी कोणत्या ठिकाणी उठाव केला?
उत्तर: कोप्पल (Koppal) किल्ला.
24. प्रश्न: कर्नाटकातील महिला स्वातंत्र्यसैनिकांपैकी ‘मंगळूर’ भागातून कोणी मोठे योगदान दिले?
उत्तर: कमलादेवी चटोपाध्याय.
25. प्रश्न: ‘वंदे मातरम्’ या गीताचा प्रसार कर्नाटकात करण्यासाठी कोणती चळवळ महत्त्वाची ठरली?
उत्तर: स्वदेशी चळवळ.
10. सारांश
कर्नाटकातील स्वातंत्र्य चळवळ ही शौर्य, त्याग आणि राष्ट्रीय एकात्मतेचे उत्तम उदाहरण आहे. राणी चन्नम्मा आणि संगोळी रायण्णा यांनी 1824 मध्येच ब्रिटिशांच्या अन्यायकारक धोरणांविरुद्ध जो एल्गार पुकारला, तो पुढे 1857 च्या उठावात व्यंकटप्पा नायक आणि बाबासाहेबांच्या रूपाने अधिक प्रखर झाला. गांधी युगात कर्नाटकाने अहिंसक लढ्यातही मोठी आघाडी घेतली; मग ते बेळगाव अधिवेशन असो, शिवपूरचा सत्याग्रह असो की ईसूरचा ऐतिहासिक ‘चले जाव’ लढा असो. या सर्व घटनांनी कर्नाटकाच्या सुवर्ण इतिहासात मानाचे पान कोरले आहे.
11. निष्कर्ष
KARTET, CTET, आणि GPSTR यांसारख्या शिक्षक पात्रता परीक्षांच्या दृष्टीने वरील माहिती अत्यंत उपयुक्त आहे. राज्यस्तरीय परीक्षांमध्ये स्थानिक इतिहासाला नेहमी प्राधान्य दिले जाते. कित्तूरचा उठाव, विदुराश्वथ हत्याकांड, बेळगाव अधिवेशन आणि ईसूरची घटना या चार-पाच मुद्यांवर फिरून फिरून प्रश्न विचारले जातात. या ब्लॉगपोस्टमध्ये दिलेल्या ट्रिक्स आणि प्रश्नांचा सराव केल्यास तुम्हाला परीक्षेत नक्कीच पैकीच्या पैकी गुण मिळतील.
KARTET | CTET | GPSTR Quick Revision Notes
1824 कित्तूरचा लढा: राणी चन्नम्माने ब्रिटिश अधिकारी थॅकरेला मारले; ‘दत्तक विधान नामंजूर’ धोरणाला पहिला विरोध.
1831 संगोळी रायण्णा: गनिमी काव्याचा वापर; नंदगड येथे फाशी.
