प्राचीन भारतातील चीनी प्रवासी: फाहियान, ह्युएन त्संग आणि इत्सिंग | KARTET, CTET, GPSTR History Notes

प्राचीन भारतातील चीनी प्रवासी: फाहियान, ह्युएन त्संग आणि इत्सिंग | KARTET, CTET, GPSTR History Notes

2. प्रस्तावना

प्राचीन भारताचा इतिहास समजून घेण्यासाठी केवळ भारतीय साहित्य आणि पुरातात्विक पुराव्यांवर अवलंबून राहून चालत नाही, तर परदेशी प्रवाशांचे प्रवासवर्णन (Travelogues) हे अत्यंत महत्त्वाचे आणि विश्वासार्ह स्रोत मानले जातात. प्राचीन काळात भारतात प्रामुख्याने ग्रीक, अरबी आणि चीनी प्रवासी आले. यापैकी चीनी प्रवाशांचा मुख्य उद्देश बौद्ध धर्माचा अभ्यास करणे, भगवान बुद्धांच्या पवित्र स्थळांना भेटी देणे आणि मूळ बौद्ध ग्रंथ गोळा करून ते चीनमध्ये नेणे हा होता.

शिक्षक भरती परीक्षा जसे की KARTET, MAHATET, CTET, GPSTR आणि HSTR मध्ये प्राचीन भारतीय इतिहासावरील प्रश्नांमध्ये ‘चीनी प्रवाशांच्या’ नोंदींवर हमखास प्रश्न विचारले जातात. या ब्लॉगपोस्टमध्ये आपण फाहियान, ह्युएन त्संग आणि इत्सिंग या 3 प्रमुख चीनी प्रवाशांचा सविस्तर अभ्यास करणार आहोत.

3. विषयाची पार्श्वभूमी

बौद्ध धर्माचा उगम भारतात झाला असला तरी, त्याचा वेगाने प्रसार चीन, जपान, कोरिया आणि आग्नेय आशियात झाला. इसवी सनाच्या सुरुवातीच्या शतकांमध्ये चीनमधील अनेक अभ्यासकांना मूळ बौद्ध तत्त्वज्ञान समजून घेण्याची तीव्र इच्छा निर्माण झाली. त्यावेळी उपलब्ध असलेले चिनी भाषेतील भाषांतरित ग्रंथ अपूर्ण किंवा त्रुटीपूर्ण वाटत होते.

त्यामुळे अस्सल बौद्ध हस्तलिखिते (Manuscripts) मिळवण्यासाठी आणि बौद्ध भिक्खूंचे नियम (Vinaya) प्रत्यक्ष पाहण्यासाठी अनेक धाडसी चीनी प्रवाशांनी हिमालय ओलांडून किंवा धोकादायक समुद्री मार्गाने भारताचा प्रवास केला. त्यांनी लिहून ठेवलेल्या नोंदींमुळे आपल्याला गुप्त काळ आणि वर्धन (हर्षवर्धन) काळातील भारताची सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक आणि राजकीय स्थिती समजण्यास खूप मोठी मदत होते.

4. सविस्तर माहिती

चीनी प्रवाशांचा भारतातील अभ्यास करण्यासाठी आपण त्यांचा ऐतिहासिक घटनांचा कालक्रम (Timeline) पाहूया:

• इ.स. 399 ते 414: फाहियान (Fa-Hien) चा भारत प्रवास
• इ.स. 629 ते 645: ह्युएन त्संग (Hiuen Tsang) चा भारत प्रवास
• इ.स. 671 ते 695: इत्सिंग (I-Tsing) चा भारत प्रवास

अ) फाहियान (Fa-Hien / Faxian)

• कोणाच्या काळात आला: गुप्त घराण्याचा महान सम्राट चंद्रगुप्त 2 रा (विक्रमादित्य) याच्या काळात फाहियान भारतात आला.
• प्रवासाचा मार्ग: तो जमिनीच्या मार्गाने (रेशीम मार्ग – गोबीचे वाळवंट, खोतान) भारतात आला आणि समुद्री मार्गाने (श्रीलंका, जावामार्गे) चीनला परत गेला.
• ग्रंथ/पुस्तक: फाहियानने त्याच्या भारत प्रवासाचे वर्णन ‘फो-क्वो-की’ (Fo-Kuo-Ki – Record of Buddhist Kingdoms) या ग्रंथात लिहून ठेवले आहे.
• महत्त्वाच्या नोंदी:
  • त्याने मध्य देशाला (मध्य प्रदेश/गुप्त साम्राज्य) “ब्राह्मणांचा देश” म्हटले आहे.
  • त्याच्या मते, गुप्त साम्राज्यात लोक सुखी आणि समृद्ध होते. चोरी किंवा गुन्हेगारीचे प्रमाण नगण्य होते.
  • राज्यात मृत्युदंड (Capital Punishment) दिला जात नव्हता. गुन्ह्याच्या स्वरूपानुसार फक्त आर्थिक दंड आकारला जात असे.
  • फाहियानने ‘चांडाळ’ (अस्पृश्य) लोकांच्या स्थितीचे अत्यंत विदारक वर्णन केले आहे. ते गावाबाहेर राहत आणि गावात प्रवेश करताना लाकडी काठी वाजवत येत, जेणेकरून उच्चवर्णीय त्यांच्या सावलीपासून दूर राहू शकतील.
  • आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, फाहियानने आपल्या संपूर्ण ग्रंथात कुठेही तत्कालीन राजा चंद्रगुप्त 2 रा याच्या नावाचा उल्लेख केलेला नाही; त्याचे संपूर्ण लक्ष फक्त बौद्ध धर्म आणि स्थळांवर होते.

ब) ह्युएन त्संग (Hiuen Tsang / Xuanzang)

• टोपणनाव: ह्युएन त्संगला “प्रवाशांचा राजकुमार” (Prince of Pilgrims) आणि ‘शाक्यमुनी’ म्हटले जाते.
• कोणाच्या काळात आला: तो सम्राट हर्षवर्धन याच्या शासनकाळात (इ.स. 629) भारतात आला आणि तब्बल 15 वर्षे भारतात राहिला.
• ग्रंथ/पुस्तक: त्याच्या प्रवासवर्णनाचे नाव ‘सी-यू-की’ (Si-Yu-Ki – Record of the Western World) असे आहे.
• महत्त्वाच्या नोंदी:
  • नालंदा विद्यापीठ: त्याने नालंदा विद्यापीठात 5 वर्षे अभ्यास केला आणि नंतर तिथे अध्यापनही केले. त्यावेळी नालंदाचे कुलगुरू (Vice-Chancellor) आचार्य शीलभद्र हे होते.
  • कन्नौजची धर्मपरिषद: सम्राट हर्षवर्धनाने कन्नौज येथे बोलावलेल्या भव्य धर्मपरिषदेचे अध्यक्षपद ह्युएन त्संगने भूषवले होते.
  • प्रयागची महामोक्ष परिषद: हर्षवर्धनाने प्रयाग येथे आयोजित केलेल्या कुंभमेळ्याचे (महामोक्ष परिषद) सविस्तर वर्णन त्याने केले आहे.
  • बदामीचे चालुक्य (KARTET/GPSTR साठी अत्यंत महत्त्वाचे): ह्युएन त्संगने दक्षिणेत प्रवास करून पुलकेशी 2 रा या चालुक्य राजाच्या राज्याला (महाराष्ट्र/कर्नाटक) भेट दिली होती. त्याने चालुक्य सैन्य आणि प्रजेच्या शौर्याचे तोंडभरून कौतुक केले आहे.
  • त्याने तत्कालीन भारताच्या जातिव्यवस्थेचे आणि शूद्रांच्या शेती व्यवसायाचे वर्णन केले आहे.

क) इत्सिंग (I-Tsing / Yijing)

• कालावधी: तो इ.स. 671 मध्ये भारतात आला.
• प्रवासाचा मार्ग: तो पूर्णपणे समुद्री मार्गाने (सुमात्रा – श्रीविजय साम्राज्य मार्गे) भारतात आला.
• महत्त्वाच्या नोंदी:
  • त्याने प्रामुख्याने नालंदा आणि विक्रमशिला विद्यापीठांमध्ये राहून बौद्ध धर्माचा आणि विनयपिटकाचा अभ्यास केला.
  • इत्सिंगने आपल्यासोबत बौद्ध ग्रंथांच्या तब्बल 400 प्रती (Copies) चीनला नेल्या आणि त्यांचे चिनी भाषेत भाषांतर केले.
  • त्याच्या लिखाणातून 7 व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील भारतातील बौद्ध विहारांचे नियम आणि भिक्खूंच्या दैनंदिन जीवनाची सविस्तर माहिती मिळते.

6. लक्षात ठेवण्यासाठी ट्रिक्स / Mnemonics

• Trick 1: प्रवाशांचा योग्य कालक्रम (Chronological Order): F – H – I (इंग्रजी वर्णमालेनुसार लक्षात ठेवा: Fa-Hien, Hiuen Tsang, I-Tsing)
• Trick 2: कोणता प्रवासी कोणत्या राजाच्या काळात आला?
  • हर्षवर्धन च्या काळात ह्युएन त्संग आला.
  • चंद्रगुप्त च्या काळात फाहियान आला. (Ch-F किंवा Chief).
• Trick 3: पुस्तकांची नावे कशी लक्षात ठेवावीत?
  • Fa-hien = Fo-Kuo-Ki (समान उच्चार F-Fo)
  • Hiuen Tsang = Si-Yu-Ki (शेवटी ‘Ki’ आहे, पण ‘Si’ ने सुरुवात)

7. KARTET, MAHATET, CTET, GPSTR मध्ये विचारले जाणारे संभाव्य प्रश्न (Expected Descriptive)

1. ह्युएन त्संगने सम्राट हर्षवर्धन आणि पुलकेशी 2 रा यांच्या राज्याबद्दल काय मत मांडले आहे?
2. फाहियानच्या नोंदीनुसार गुप्तकालीन सामाजिक आणि आर्थिक स्थिती कशी होती?
3. ‘प्रवाशांचा राजकुमार’ कोणाला म्हटले जाते आणि का? त्याच्या सी-यू-की ग्रंथाचे ऐतिहासिक महत्त्व स्पष्ट करा.
4. फाहियान आणि ह्युएन त्संग यांच्या प्रवासवर्णनांमधील मुख्य फरक स्पष्ट करा.

8. 20 बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) उत्तरांसह

9. 25 एक गुणांचे प्रश्न (25 One-Mark Questions)

10. सारांश

प्राचीन भारतीय इतिहासाच्या पुनर्निर्माणात चीनी प्रवाशांच्या नोंदींचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. फाहियान याने गुप्तकाळातील शांतता, समृद्धी आणि समाजव्यवस्थेचे (विशेषतः चांडाळांचे) वास्तवदर्शी चित्र उभे केले. ह्युएन त्संग याने हर्षवर्धनाचा काळ, नालंदा विद्यापीठाची भव्यता आणि चालुक्य राजा पुलकेशी 2 रा यांच्याबद्दल अमूल्य माहिती दिली. तर इत्सिंग याने 7 व्या शतकातील बौद्ध विहारांमधील नियम आणि भिक्खूंच्या जीवनावर प्रकाश टाकला. या तिन्ही प्रवाशांनी जीव धोक्यात घालून भारताचा प्रवास केला आणि बौद्ध धर्माची मूळ तत्त्वे चीनमध्ये नेण्याचे महान कार्य केले.

11. निष्कर्ष

स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी या चीनी प्रवाशांचा अभ्यास अतिशय स्कोअरिंग (Scoring) आहे. विशेषतः KARTET, CTET, आणि GPSTR च्या परीक्षेत ‘कोणता प्रवासी कोणाच्या काळात आला’ आणि ‘त्यांचे ग्रंथ कोणते’ यावर फिरवून प्रश्न विचारले जातात. ऐतिहासिक कालक्रम आणि त्यांच्याशी संबंधित विशिष्ट नोंदी (जसे की शीलभद्र, चांडाळ, पुलकेशी 2 रा) नीट लक्षात ठेवल्यास या विषयातील तुमचे मार्क निश्चितच पक्के होतील.