कल्याणचे चालुक्य (पश्चिम चालुक्य): (KARTET, CTET, GPSTR History Notes)

कल्याणचे चालुक्य (पश्चिम चालुक्य): इतिहास आणि परीक्षेसाठी परिपूर्ण मार्गदर्शक (KARTET, CTET, GPSTR History Notes)

2. प्रस्तावना

नमस्कार भावी शिक्षकांनो! स्पर्धा परीक्षांच्या विशेषतः **KARTET, GPSTR, HSTR** आणि **CTET** च्या तयारीमध्ये दक्षिण भारताचा इतिहास हा अत्यंत महत्त्वाचा आणि निर्णायक घटक आहे. कर्नाटकाच्या आणि पर्यायाने भारताच्या इतिहासात **’कल्याणचे चालुक्य’ (Kalyani Chalukyas)** म्हणजेच ‘पश्चिम चालुक्य’ यांचे योगदान राजकीय, सांस्कृतिक, साहित्यिक आणि वास्तुकलेच्या दृष्टीने अद्वितीय आहे. या राजवंशाने तब्बल 2 शतके दख्खनच्या पठारावर राज्य केले. या ब्लॉगपोस्टमध्ये आपण कल्याणच्या चालुक्यांचा उदय, त्यांचे महान सम्राट, कला-वास्तुकला आणि परीक्षेच्या दृष्टिकोनातून विचारल्या जाणाऱ्या सर्व महत्त्वाच्या घटकांचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.

3. विषयाची पार्श्वभूमी

बदामीच्या चालुक्यांचा अस्त झाल्यानंतर दख्खनमध्ये राष्ट्रकुटांची सत्ता प्रबळ झाली होती. राष्ट्रकुटांनी सुमारे 2 शतके राज्य केले. मात्र, 10 व्या शतकाच्या उत्तरार्धात राष्ट्रकुट सत्ता कमकुवत होऊ लागली. याचा फायदा घेत **तैलप दुसरा (Tailapa II)** याने शेवटचा राष्ट्रकुट राजा कर्क दुसरा (Karka II) याचा पराभव केला आणि इ.स. 973 मध्ये चालुक्य सत्तेची पुनर्स्थापना केली.

या नवीन चालुक्य शाखेने आपली राजधानी सुरुवातीला **मान्यखेट** (सध्याचे मालखेड) आणि नंतर **कल्याणी** (सध्याचे बसवकल्याण, जि. बिदर, कर्नाटक) येथे वसवली. त्यामुळे इतिहासात त्यांना **’कल्याणचे चालुक्य’** किंवा **’पश्चिम चालुक्य’ (Western Chalukyas)** म्हणून ओळखले जाते. चोळ साम्राज्याशी त्यांचा झालेला प्रदीर्घ संघर्ष हा त्यांच्या राजकीय इतिहासाचा एक प्रमुख भाग आहे.

4. सविस्तर माहिती आणि ऐतिहासिक घटनांचा कालक्रम

कल्याणच्या चालुक्यांच्या इतिहासात अनेक शूर आणि विद्याव्यासंगी राजे होऊन गेले. त्यांचा कालक्रम आणि कार्य खालीलप्रमाणे आहे:

• इ.स. 973 – 997: तैलप दुसरा (Tailapa II)
  कल्याणच्या चालुक्यांचा संस्थापक. याने राष्ट्रकुटांचा पराभव करून सत्ता स्थापन केली. परमार राजा मुंज याचा त्याने अनेकदा पराभव केला होता. प्रसिद्ध कन्नड कवी ‘रन्न’ (Ranna) याला त्याच्या दरबारात आश्रय होता.
• इ.स. 997 – 1008: सत्याश्रय (Satyashraya)
  तैलप दुसरा याच्यानंतर त्याचा मुलगा सत्याश्रय सत्तेवर आला. याच्या काळात तंजावरच्या चोळ राजवंशाशी (राजाराम चोळ) भयंकर युद्धे सुरू झाली. चोळांनी चालुक्यांच्या प्रदेशावर मोठी आक्रमणे केली.
• इ.स. 1042 – 1068: सोमेश्वर पहिला (Someshvara I)
  हा एक अत्यंत पराक्रमी राजा होता. त्याने आपली राजधानी मान्यखेटहून ‘कल्याणी’ (सध्याचे बसवकल्याण) येथे हलवली. कोप्पमच्या लढाईत (Battle of Koppam – 1054) त्याने चोळ राजा राजाधिराज चोळ याचा रणांगणात वध केला, परंतु चोळांनी नंतर प्रतिहल्ला केला. तुंगभद्रा नदीत जलसमाधी घेऊन त्याने आपला प्राण त्यागला.
• इ.स. 1076 – 1126: विक्रमादित्य सहावा (Vikramaditya VI)
  कल्याणच्या चालुक्यांचा सर्वात महान आणि प्रबळ सम्राट. याने सत्तेवर येताच ‘चालुक्य-विक्रम शक’ (इ.स. 1076) सुरू केले. याच्या 50 वर्षांच्या प्रदीर्घ आणि शांततापूर्ण कारकिर्दीत साहित्य आणि कलेची प्रचंड प्रगती झाली. प्रसिद्ध काश्मिरी कवी बिल्हण (विक्रमांकदेवचरित) आणि हिंदू कायद्याचे प्रणेते विज्ञानेश्वर (मिताक्षरा) हे त्याच्या दरबारात होते.
• इ.स. 1126 – 1138: सोमेश्वर तिसरा (Someshvara III)
  हा राजा उत्तम प्रशासक असण्यासोबतच एक महान विद्वान होता. त्याला **’सर्वज्ञ भूप’** अशी पदवी होती. त्याने **’मानसोल्लास’ (Manasollasa)** किंवा **’अभिलषितार्थचिंतामणी’** हा संस्कृतमधील प्रसिद्ध विश्वकोश (Encyclopedia) लिहिला.
• 12 वे शतक (अखेर): साम्राज्याचा अस्त
  सोमेश्वर तिसऱ्यानंतर चालुक्य सत्ता कमकुवत झाली. त्यांच्या मांडलिक राजांनी (होयसळ, काकतीय, देवगिरीचे यादव आणि कलचुरी) बंड पुकारले आणि कल्याणच्या चालुक्यांचा अस्त झाला.

कला आणि वास्तुकला (Art and Architecture)

कल्याणच्या चालुक्यांची वास्तुकला ही प्रामुख्याने **वेसर शैलीची (Vesara Style)** आहे, ज्याला **’गदग शैली’ (Gadag Style)** असेही म्हणतात. या काळात प्रामुख्याने ‘सोपस्टोन’ (Soft Soapstone) चा वापर करण्यात आला.

साहित्य (Literature)

चालुक्यांचा काळ हा **कन्नड आणि संस्कृत** साहित्याचा सुवर्णकाळ मानला जातो.

6. लक्षात ठेवण्यासाठी ट्रिक्स / Mnemonics

परीक्षेत महत्त्वाचे ग्रंथ आणि त्यांचे लेखक लक्षात ठेवण्यासाठी खालील सोपी ट्रिक वापरा:

7. KARTET, MAHATET, CTET, GPSTR मध्ये विचारले जाणारे संभाव्य प्रश्न

1. ग्रंथ आणि लेखक यांच्या जोड्या लावा: (उदा. विज्ञानेश्वर – मिताक्षरा, बिल्हण – विक्रमांकदेवचरित, सोमेश्वर तिसरा – मानसोल्लास).
2. वास्तुकलेवरील प्रश्न: इटगी येथील महादेव मंदिराला काय म्हणतात? (उत्तर: मंदिरांचा सम्राट).
3. कालानुक्रम: चालुक्य-विक्रम शक कोणत्या वर्षी सुरू झाले? (उत्तर: इ.स. 1076).
4. विधानात्मक प्रश्न (CTET/GPSTR Pattern): “मिताक्षरा हा ग्रंथ हिंदू वारसा हक्कावर आधारित आहे” हे विधान ओळखा.

8. 20 बहुपर्यायी प्रश्न (MCQs) उत्तरांसह

9. 25 एक गुणांचे प्रश्न (One-Liner Questions)

10. सारांश

राष्ट्रकुटांच्या अस्तानंतर दख्खनवर आपली भक्कम सत्ता प्रस्थापित करणारे कल्याणचे चालुक्य हे राजकीय दृष्ट्या जेवढे बलवान होते, तेवढेच ते कला आणि साहित्याचे मोठे आश्रयदाते होते. विक्रमादित्य सहाव्याचा काळ हा या राजवंशाचा सुवर्णकाळ मानला जातो. याच काळात ‘मिताक्षरा’, ‘विक्रमांकदेवचरित’ आणि ‘मानसोल्लास’ यांसारख्या अद्वितीय ग्रंथांची निर्मिती झाली. तसेच, लक्कुंडी, इटगी आणि गदग परिसरातील सुबक मंदिरे त्यांच्या वास्तुकलेची साक्ष देतात. कर्नाटकच्या इतिहासात या घराण्याचे योगदान अमूल्य आहे.

11. निष्कर्ष

**KARTET, CTET आणि GPSTR** या शिक्षक भरती परीक्षांमध्ये कर्नाटकाच्या प्रादेशिक इतिहासाला खूप महत्त्व आहे. त्यामुळे ‘कल्याणचे चालुक्य’ या घटकावर हमखास प्रश्न विचारले जातात. संस्थापक, महत्त्वाचे राजे (विशेषतः विक्रमादित्य सहावा), त्यांच्या काळातील ग्रंथ आणि वास्तुकला हे या घटकाचे ‘स्कोअरिंग पॉईंट्स’ आहेत. वर दिलेल्या MCQs आणि One-Liner प्रश्नांचा वारंवार सराव केल्यास या घटकातील तुमचे गुण 100% पक्के होतील.