KARTET 2019 पेपर–I : मराठी (भाषा – I) — प्रश्नपत्रिका, विश्लेषण
KARTET 2019 च्या मराठी भाषा – I विभागाचा अभ्यास हा प्राथमिक शिक्षक होऊ इच्छिणाऱ्या सर्व उमेदवारांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. भाषा–I हा भाग विद्यार्थ्यांमध्ये भाषिक कौशल्य विकसित करण्यासाठी शिक्षक किती सक्षम आहे, भाषेची मूलभूत तत्त्वे, व्याकरण, आकलन आणि अध्यापनशास्त्राचा उपयोग शिक्षक प्रभावीपणे करू शकतो का, हे तपासणारा विभाग आहे. या ब्लॉगपोस्टमध्ये आपण KARTET 2019 मधील मराठी भाषा – I प्रश्नपत्रिकेचे सखोल विश्लेषण, उत्तरे आणि स्पष्ट स्पष्टीकरण पाहणार आहोत.
या विभागातून एकूण ३० गुणांचे प्रश्न विचारले गेले असून त्याचे स्वरूप मुख्यतः खालील तीन प्रमुख भागांमध्ये विभागलेले आहे:
१. गद्य आकलन (Prose Comprehension)
२. काव्य आकलन (Poetry Comprehension)
३. भाषा अध्यापन आणि विकास (Pedagogy of Language Development)
या ब्लॉगमध्ये गद्य आणि काव्य या दोन्ही आकलन विभागांतील प्रश्नांचे विश्लेषण देण्यात आले आहे. गद्य वाचनातून उमेदवाराच्या वाचनसमज, शब्दार्थ, संदर्भ, मुख्य आशय आणि लेखकाच्या भावनेचे आकलन तपासले जाते. 2019 च्या प्रश्नपत्रिकेतील उतारे अत्यंत सोपे पण विचारप्रवर्तक होते, ज्यातून भाषा समजून घेण्याची उमेदवाराची क्षमता स्पष्ट होते. या ब्लॉगपोस्टमध्ये प्रत्येक प्रश्नाचे अर्थपूर्ण विश्लेषण देऊन उमेदवारांना योग्य उत्तर निवडताना काय काळजी घ्यावी हे स्पष्ट केले आहे.
काव्य आकलन विभागात काव्यातील प्रतिमा, अलंकार, भावभावना, आशय आणि उद्देश व्यवस्थित समजून घेण्याची क्षमता तपासली जाते. काव्याचे सौंदर्य, शब्दरचना व कवीचे संदेश उमेदवारांनी कसे आकलन करावे, याचे सविस्तर उदाहरणे या ब्लॉगमध्ये दिली आहेत.
सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे भाषा विकास आणि अध्यापनशास्त्र. या विभागात मराठी भाषेचा विकास, मुलांमध्ये भाषिक कौशल्यांची वाढ, द्विभाषिकता, त्रुटी विश्लेषण, भाषिक अडचणी, व्याकरणाचे तत्त्व, भाषिक समज, संप्रेषण कौशल्य, शिकण्याच्या पद्धती आणि शिक्षकाची भूमिका यांवर आधारित प्रश्न विचारले गेले होते. या संकल्पनांचे स्पष्ट, सोपे आणि उपयुक्त स्पष्टीकरण या ब्लॉगपोस्टमध्ये जोडले असल्यामुळे उमेदवारांना प्रत्यक्ष परीक्षेत हे मुद्दे आठवायला मदत होते.
KARTET 2019 मराठी भाषा – I चे हे विश्लेषण उमेदवारांना परीक्षेतील पुनरावृत्ती होणारे प्रश्न, महत्त्वाचे धडे, अपेक्षित प्रश्नांच्या प्रकारांची स्पष्ट कल्पना आणि अभ्यासासाठी अचूक दिशा देणारे साधन आहे. परीक्षेच्या तयारीत सातत्य ठेवण्यासाठी आणि उच्च गुण मिळवण्यासाठी या ब्लॉगमधील माहिती अत्यंत उपयोगी ठरते.
पुढील गोष्टींचा लाभ होईल:
- 2019 प्रश्नपत्रिकेची पूर्ण ओळख
- प्रत्येक प्रश्नामागील संकल्पना समजून घेण्याची संधी
- भाषा अध्यापनातील प्रमुख सिद्धांतांचे सोपे स्पष्टीकरण
- परीक्षेसाठी प्रभावी रणनीती आणि अभ्यासक्रम नियोजन
- मराठी भाषेतील व्याकरण, शब्दार्थ आणि आकलन कौशल्यांची वृद्धी
KARTET 2019 च्या मराठी भाषा – I भागाचे हे विस्तृत मार्गदर्शन उमेदवारांना योग्य दिशेने तयारी करण्यास मदत करते आणि आगामी परीक्षांसाठी भक्कम पायाभूत ज्ञान तयार करते.
KARTET 2019 – मराठी प्रश्नपेढी
विषय – मराठी (भाषा – I)
प्रश्न: 1 ते 30
सूचना : उतारा (प्र.क्र. 1-8)
खालील उतारा वाचून त्यावरील प्रश्नांच्या उत्तराचा योग्य पर्याय निवडा.
विक्रम : ईश्वर करो आणि असेंच होवो ! मनुष्यसंहार करणारा मनुष्यजातीचा अत्यंत भयंकर शत्रु मनुष्यत्र होय, हा मनुष्यजातीवरील कलंक शक्य तितका लवकर धुवून निघो आणि शांतीचे साम्राज्य स्थापण्याचा मान आमच्या ह्या शाक्यसिंह तथागत बुद्धांनाच मिळो ! परंतु सज्जनहो, मोठ्या दुःखाने पण निर्भीडपणे मी माझी भीति उल्लेखित करून ठेवतो की, पंचवीस वर्षानंतरच काय पण आजपासून पंचवीसशे वर्षानंतरही ह्या जगावर ह्या जगाच्या दुर्दैवाने शस्त्रयुगाचेंच प्राबल्य दिसून येईल; बळी तोच कान पिळीत राहील; रक्तरंजित साम्राज्यांचाच विजयाश्व भूवर थैमान घालीत असेल आणि त्याच्या टापांखाली तेच अधिक आणि प्रथम चिरडले जातील की, जे या शांतियुगाच्या स्वप्नवाणीला भविष्यवाणी समजून-तोवर विसंबून सर्वांआधी शस्त्रसंन्यास करतील दुसऱ्याच्या दयेवर अवलंबून राहण्याइतके दुबळे होऊन बसतील ! अहिंसेच्या आमिषापायी हिंसेचा गळा गिळतील ! वाटेल त्याला संन्यायाश्रमात घेणाऱ्या आणि अशा रीतीने लाखो लोकांस शस्त्रसंन्यासाच्या प्रतिज्ञेने हतवीर्य करून ठेवणाऱ्या ह्या भयंकर भुलीचे भीषण परिणाम पंचविसाव्या पिढीपर्यंत ह्या भारतास भोगावे लागतील! तथापि भगवान बुद्धासारख्या अलौकिक पुरुषास ह्या पुण्यकार्थी सहाय्य मिळालें नाही म्हणून हा प्रयोग फसला असें पुढील पिढ्यांस चुकूनही वाटू नये म्हणून मी तथागताच्या इच्छेस अनुसरतो; आणि आजपासून या भिक्षुसंघात समाविष्ट होतो.
1. मनुष्य जातीचा संहार करणारा शत्रू हा आहे.
2. शस्त्र युगाचे प्राबल्य यावेळी दिसून येते.
3. यावेळी मानव दुसऱ्याचा दयेवर अवलंबून राहण्याइतके दुबळे होतील.
4. मानव अहिंसेच्या पिढीपर्यंत यामुळे परिणाम भोगावे लागतील.
5. भारताल पंचविसाव्या पिढीपर्यंत यामुळे परिणाम भोगावे लागतील.
6. ‘दुर्दैवी’ या शब्दाचा विरुद्धार्थी शब्द हा आहे.
7. प्रयोग फसला असे यांना वाटू नये.
8. या उताऱ्याला योग्य शीर्षक हे आहे.
सूचना : कविता (प्र.क्र. 9-15)
पुढील कविता वाचा आणि त्याखाली विचारलेल्या प्रश्नांच्या उत्तराचा योग्य तो पर्याय निवडून उत्तर लिहा.
रात्र असून काळोखी मनात मी आनंदलो आज
मध्यरात्रीला मी आहे निशाचर झालो –
मधुमधून कुठे तो
नाद कुत्र्यांचा ऐकतो
आणि उगीचच माझ्या मनात मी दचकतो –
आहे सारीकडे शांत
जाग रात्रीचीच फक्त
आकाशात त्या चांदण्या
गस्त घालिताती सक्त –
आणि एकटा मी बसे
ग्रंथ वाचीत कोणसा
मनीं ठेवूनी भलती
गोड ज्ञानाची लालसा
9. आकाशात हे गस्त घालीत होते.
10. कवी यावेळी दचकतात.
11. कवी असे बसले आहेत.
12. निशाचर या शब्दाचा अर्थ (समानार्थी) शब्द हा आहे.
13. कवींना रात्र अशी आहे असे वाटते.
14. कवीच्या मनामध्ये हे आहे.
15. या कवितेला योग्य शीर्षक हे आहे.
सामान्य प्रश्न आणि व्याकरण (प्र.क्र. 16-30)
16. चांगले आणि वाईट, योग्य आणि अयोग्य हे समजून घेणाऱ्या विकासाला असे म्हणतात.
17. पियाजेनुसार क्रिया पूर्व अवस्थेचा कालवधी हा आहे.
18. संवेदनेला अर्थप्राप्त होणे म्हणजे हे होय.
19. विषयामध्ये अभिरुची याद्वारे निर्माण करता येते.
20. मनोवृत्ती मानसशास्त्र या विषमतेची कारणे दर्शविते.
21. ज्ञान प्राप्तीची कौशल्ये ही आहेत.
22. अध्ययन म्हणजे अनुभवातून वर्तनात होणारी सुधारणा असे यांनी म्हटले आहे.
23. शाळा आणि समाज यांना जोडणारा दुवा हा आहे.
24. एखादा विद्यार्थी अभ्यासात मागे पडत असेल तर त्याची अभ्यासातील प्रगती साधण्यासाठी खालीलपैकी हा एक उत्तम उपाय आहे.
25. परस्पराशी संबंध असलेले दोन शब्द लिहिताना त्यामधील प्रत्यय किंवा इतर शब्द गाळून त्या दोर शब्दांचा मिळून जो एक नवा शब्द तयार होतो त्याला असे म्हणतात.
26. ‘ग’ ची बाधा होणे या वाक्प्रचाराचा अर्थ हा आहे.
27. ‘घर फिरले म्हणजे घराचे वासेही फिरतात’ याचा अर्थ.
28. सन्मती या शब्दाचा अर्थ असा आहे.
29. ‘विजय अप्पा कोकणपट्टीला स्वारीला निघाले.’ याचा काळा हा आहे.
30. ‘ययाती’ या साहित्यकृतीला ज्ञानपीठ प्रशस्ती मिळाली त्याचे लेखक हे आहेत.
