उत्तर: (1) संवेदनशील चालक टप्पा

स्पष्टीकरण: जीन पियागेटच्या ज्ञानात्मक विकासाच्या पहिल्या टप्प्यात (जन्म ते २ वर्षे), म्हणजे संवेदनशील चालक टप्प्यात, बालक अनुकरण (Imitation) आणि इंद्रियांच्या माध्यमातून वस्तू हाताळण्याद्वारे (Sensory-motor actions) शिकते.

उत्तर: (4) सामर्थ्यांचा अंदाज करण्यासाठी

स्पष्टीकरण: विकासाच्या तत्वांचे ज्ञान शिक्षकाला विद्यार्थ्याचे सध्याचे सामर्थ्य (Strength) आणि मर्यादा (Limitations) यांचा योग्य अंदाज घेण्यासाठी मदत करते, ज्यामुळे अध्यापन पद्धती अधिक प्रभावी बनवता येते.

उत्तर: (4) आंतर सामर्थ्य (Intrinsic Potential)

स्पष्टीकरण: कौशल्ये, ज्ञान आणि दृष्टिकोन हे मुख्यतः वातावरणातून मिळतात. परंतु, बुद्धिमत्ता, शारीरिक वैशिष्ट्ये आणि आंतरिक क्षमता (Potential) अनुवंशिकतेने मिळतात. ‘आंतर सामर्थ्य’ या सर्व जन्मजात क्षमतांचा निर्देश करते.

उत्तर: (2) त्याच्या स्वतःच्या गटाशी प्रामाणिकपणा दर्शविणे

स्पष्टीकरण: गट वय (Gang Age) हे साधारणपणे 6 ते 12 वर्षांचे असते, ज्यात सामाजिकरण वाढते. या वयात बालक आपल्या समवयस्क गटाला (Peers) महत्त्व देते आणि त्यांच्याशी अत्यंत प्रामाणिक राहते.

उत्तर: (4) वस्तुंचे क्रमवार वर्गीकरण (Seriation)

स्पष्टीकरण: चौथी इयत्तेतील विद्यार्थी साधारणपणे 7 ते 11 वर्षे वयोगटात येतो, जो पियागेटच्या ‘मूर्त क्रियात्मक टप्प्या’ (Concrete Operational Stage) मध्ये येतो. या टप्प्यात बालक क्रमवार वर्गीकरण (Seriation), संरक्षण (Conservation) आणि तर्कशुद्ध विचार (Logical Thinking) करू शकते.

उत्तर: (3) न्याय (Justice)

स्पष्टीकरण: लॉरेन्स कोहलबर्गचा नैतिक विकासाचा सिद्धांत (Moral Development Theory) हा प्रामुख्याने व्यक्तीच्या न्याय (Justice) आणि योग्य-अयोग्य (Right and Wrong) याबद्दलच्या तर्कावर (Reasoning) आधारित आहे.

उत्तर: (1) संरचना पद्धत (Structural method)

स्पष्टीकरण: बाल-केंद्रीत शिक्षण (Child-Centered Education) हे अनुभवजन्य (Experiential), अनुमानिक (Heuristic), आणि अनुमानजन्य (Inductive) पद्धतींवर भर देते, जेथे मुलाला स्वतःहून शिकण्याची संधी मिळते. याउलट, ‘संरचना पद्धत’ ही कठोर आणि पूर्वनिश्चित अभ्यासक्रमावर आधारित असू शकते, जी बाल-केंद्रीत शिक्षणाच्या तत्त्वाच्या विरोधात आहे.

उत्तर: (2) व्हिगोत्स्कीचा सिद्धांत

स्पष्टीकरण: लेव्ह व्हिगोत्स्कीच्या सामाजिक-सांस्कृतिक सिद्धांतानुसार (Socio-Cultural Theory), सामाजिक आंतरक्रिया (Social Interaction) आणि संस्कृती (Culture) बालकाच्या विकासात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते, तर आंतरिकरित्या स्वतःहुन निर्देशित होणारे विचार ‘खाजगी भाषण’ (Private Speech) द्वारे विकसित होतात. पियागेट सामाजिक पैलूंवर कमी आणि जैविक परिपक्वतेवर जास्त भर देतो.

उत्तर: (4) जे. पी. गीलफर्ड

स्पष्टीकरण: जे. पी. गीलफर्ड यांनी ‘बुद्धीची त्रि-मिती रचना’ (Structure of Intellect Model) सिद्धांत मांडला, ज्यात बुद्धीचे वर्गीकरण तीन आयामांमध्ये केले आहे: **क्रिया (Operations)**, **घटकांश (Content)** आणि **उत्पादिते (Products)**. [Image of Guilford’s Structure of Intellect Model]

उत्तर: (3) भावनिक आकलनशक्ती (Emotional Intelligence)

स्पष्टीकरण: स्वतःच्या आणि इतरांच्या भावना ओळखणे, समजून घेणे आणि योग्यरित्या व्यवस्थापित करणे याला भावनिक आकलनशक्ती (Emotional Intelligence) म्हणतात. मैत्रिणीचे दुःख समजून घेणे आणि तिला दिलासा देणे हे भावनिक सहानुभूतीचे (Empathy) उदाहरण आहे, जे भावनिक आकलनशक्तीचा भाग आहे.

उत्तर: (2) निसर्ग रम्य दृश्याचे वर्णन करुन

स्पष्टीकरण: निसर्गरम्य दृश्याचे वर्णन करणे किंवा प्रश्न विचारणे हे विद्यार्थ्यांना स्वतःचे निरीक्षण (Observation) आणि कल्पना (Imagination) वापरण्यास प्रवृत्त करते. पाठांतर आणि शुद्धलेखन ही यांत्रिक क्रिया आहेत, तर वर्णन करणे किंवा चर्चा करणे हे उच्च-स्तरीय चिंतन (Higher-order Thinking) आणि सर्जनशीलता (Creativity) वाढवते.

उत्तर: (3) सर्व व्यक्तीनी समानरित्या यश मिळविणे अपेक्षित केले जाऊ शकते

स्पष्टीकरण: हे विधान सत्य नाही. शिक्षणामध्ये ‘वैयक्तिक भिन्नता’ (Individual Differences) हे एक मूलभूत तत्त्व आहे. प्रत्येक विद्यार्थ्याची शिकण्याची गती, क्षमता आणि आवड भिन्न असते, त्यामुळे सर्वांकडून समान यश मिळण्याची अपेक्षा करणे अवास्तव आहे.

उत्तर: (3) घरामध्ये अध्ययन केलेल्या लिंग भूमिकेचे बळकटीकरण करतात.

स्पष्टीकरण: ज्ञानाला (Cognition) मुलांशी आणि प्रामाणिकतेला (Compliance) मुलींशी जोडणे म्हणजे ‘लिंग रूढीवादी भूमिका’ (Gender Stereotyping) दर्शवणे होय. यामुळे शिक्षक सामाजिकरित्या स्थापित झालेल्या लिंग भूमिकांना बळकटी देतात.

उत्तर: (4) ज्ञानात्मक, परिणामकारी आणि मनोचलीत (Cognitive, Affective and Psychomotor)

स्पष्टीकरण: मौल्यमापन व्यापक (Comprehensive) तेव्हा होते, जेव्हा ते ब्लूमच्या वर्गीकरणानुसार शिक्षणाच्या तिन्ही क्षेत्रांचे (Domains) मूल्यांकन करते: 1. ज्ञानात्मक (विचार), 2. परिणामकारी (भावना/दृष्टिकोन), आणि 3. मनोचलीत (शारीरिक कौशल्ये). [Image of Bloom’s Taxonomy Domains]

उत्तर: (2) सृजनशील (Creatively)

स्पष्टीकरण: एखाद्या समस्येचे परीक्षण करणे (Checking), उणीवा ओळखणे (Identifying flaws) आणि त्यावर उपाय (Suggesting solutions) सुचवणे यासाठी सर्जनशील (Creative) आणि अपसारी चिंतन (Divergent Thinking) आवश्यक असते, जेथे एकापेक्षा जास्त उपाय शोधले जातात.

उत्तर: (2) सामाजिक एकात्मतेची खात्री करणे (Ensuring Social Integration)

स्पष्टीकरण: समावेशक शिक्षण (Inclusive Education) वेगवेगळ्या क्षमता असलेल्या मुलांना एकत्र शिकण्याची संधी देते, ज्यामुळे त्यांच्यात परस्पर आदर वाढतो आणि सामाजिक एकात्मता (Social Integration) मजबूत होते.

उत्तर: (3) संपन्मूल आणि जागरुक (Value-rich and Aware/Conscious)

स्पष्टीकरण: विशेष शिक्षण शिक्षकांना विद्यार्थ्यांच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी फक्त विषय ज्ञान पुरेसे नाही. त्यांना सहानुभूती, आदर, आणि नैतिक मूल्ये (संपन्नमूल) आवश्यक आहेत, तसेच विद्यार्थ्यांच्या विविध गरजा आणि नवीन अध्यापन पद्धतीबद्दल जागरूक (Aware) असणे आवश्यक आहे.

उत्तर: (1) डिस्लेक्सीया (Dyslexia)

स्पष्टीकरण: डिस्लेक्सिया हे वाचन-संबंधित अक्षमता आहे, परंतु यामध्ये अक्षरे किंवा संख्या उलटून दिसणे (Mirror Imaging) आणि त्यांच्यात गोंधळ करणे (जसे 69 आणि 96) हे एक प्रमुख लक्षण आहे.

उत्तर: (1) कृतींची वाढ करणे (Enrichment Activities)

स्पष्टीकरण: प्रतिभावान (Gifted) बालकांना त्यांच्या गती आणि क्षमतेनुसार अधिक आव्हानात्मक आणि सखोल शिक्षण देण्यासाठी ‘अभ्यासक्रम समृद्धी’ किंवा ‘कृतींची वाढ’ (Enrichment) कार्यक्रम पुरविला जातो. परिहार कृती (Remedial Action) दुर्बळ विद्यार्थ्यांसाठी असते.

उत्तर: (2) माहितीचे पाठांतर (Rote memorization of information)

स्पष्टीकरण: सर्जनशील चिंतन (Creative Thinking) हे मूळ कल्पना (Original Ideas), अपसारी विचार (Divergent Thought) आणि लवचिकता (Flexibility) यावर आधारित असते. यांत्रिक पाठांतर (Rote Learning) सर्जनशीलतेला प्रोत्साहन देत नाही.

उत्तर: (3) नमुनारूप पद्धत (Iconic Mode)

स्पष्टीकरण: जेरोम ब्रूनरच्या ज्ञानात्मक विकासाच्या सिद्धांतानुसार (Modes of Representation): 1. अधिनियम (Enactive – कृतीद्वारे), 2. नमुनारूप (Iconic – प्रतिमा/चित्राद्वारे), 3. सांकेतिक (Symbolic – भाषा/चिन्हांद्वारे). नकाशा काढणे हे प्रतिमेचा किंवा दृश्याचा वापर असल्याने ‘नमुनारूप पद्धतीचे’ उदाहरण आहे.

उत्तर: (2) ऋणात्मक पुनरावलोकन (Negative Reinforcement)

स्पष्टीकरण: शिकण्याच्या सिद्धांतानुसार (Learning Theories), अनपेक्षित वर्तन (Undesirable Behavior) कमी करण्यासाठी ‘ऋणात्मक पुनरावलोकन’ (Negative Reinforcement) किंवा ‘शिक्षा’ (Punishment) चा वापर केला जातो. ऋणात्मक पुनरावलोकन म्हणजे विद्यार्थ्याचे वर्तन सुधारल्यावर त्याला त्रासदायक गोष्टीपासून मुक्त करणे.

उत्तर: (2) सहकारी अध्ययन (Collaborative Learning)

स्पष्टीकरण: जेव्हा विद्यार्थी गटांमध्ये एकत्र काम करतात, चर्चा करतात आणि एकमेकांना मदत करून शिकतात, तेव्हा त्यास ‘सहकारी अध्ययन’ (Collaborative/Cooperative Learning) म्हणतात.

उत्तर: (4) संभांचे आयोजन करणे (Organizing Discussions)

स्पष्टीकरण: अध्ययन-केंद्रीत शिक्षणामध्ये (Learner-Centered Education) विद्यार्थ्याला सक्रिय भूमिका दिली जाते. चर्चासत्रे (Discussions) आयोजित करणे, ज्यामुळे विद्यार्थी विचार व्यक्त करतात, प्रश्न विचारतात आणि ज्ञान स्वतःहून निर्माण करतात, हे यासाठी सर्वात महत्त्वाचे आहे.

उत्तर: (2) विद्यार्थ्यांच्यावर समस्या लादणे (Imposing problem on students)

स्पष्टीकरण: संशोधन अध्ययन (Inquiry Learning) हे विद्यार्थ्याला स्वतःच्या आवडीनुसार किंवा उत्सुकतेनुसार समस्या निवडण्याची आणि सोडवण्याची संधी देते. शिक्षकाने समस्या लादण्याऐवजी विद्यार्थ्यांना स्वतः समस्या निवडण्यास प्रोत्साहन द्यावे, जेणेकरून त्यांची आंतरिक प्रेरणा टिकून राहील.

उत्तर: (3) नैतिक परिपक्वता (Moral Maturity)

स्पष्टीकरण: लाज वाटणे (Shame), राग येणे आणि क्षमा मागणे हे आत्म-मौल्यमापन (Self-assessment) आणि जबाबदारीची जाणीव दर्शवते. पालकांना निराश केल्याबद्दलची भावना आणि क्षमा याचना हे उच्च स्तरावरील नैतिक मूल्ये आणि नैतिक परिपक्वता दर्शवतात.

उत्तर: (2) उत्तम प्रगतीसाठी प्रेरीत करणे (Motivate for better progress)

स्पष्टीकरण: ‘कार्य केंद्रित प्रेरणा’ (Task-centered motivation), ज्याला मास्टरी ओरिएंटेशन (Mastery Orientation) देखील म्हणतात, विद्यार्थ्याला स्वतःच्या प्रगतीवर आणि कौशल्ये सुधारण्यावर लक्ष केंद्रित करण्यास मदत करते, ज्यामुळे शिकण्याची प्रक्रिया अधिक प्रभावी होते. ‘ध्येय केंद्रित प्रेरणा’ (Ego/Performance-centered) फक्त अंतिम निकालावर किंवा इतरांशी तुलना करण्यावर भर देते.

उत्तर: (1) विश्रांती आणि कृती यामधील समतोल साधण्यासाठी (Balancing rest and action)

स्पष्टीकरण: तणावाखाली (Stressed) असलेल्या बालकाला सर्वात महत्त्वाची मदत म्हणजे त्याचे वेळापत्रक संतुलित करणे, ज्यामुळे त्याला विश्रांती (Rest) आणि कामात (Action/Work) योग्य समन्वय साधता येतो. यामुळे तणाव व्यवस्थापनास (Stress Management) मदत होते.

उत्तर: (4) नैदानिक परीक्षा (Diagnostic Test)

स्पष्टीकरण: जेव्हा एखादा विद्यार्थी अपयशी ठरतो (Performance Failure), तेव्हा शिक्षकाला ‘अपयशाचे कारण’ आणि ‘नेमकी अडचण’ शोधण्यासाठी नैदानिक परीक्षा (Diagnostic Test) घेणे आवश्यक असते, जेणेकरून योग्य उपचारात्मक शिक्षण (Remedial Teaching) देता येईल.

उत्तर: (4) ओळख (Identification)

स्पष्टीकरण: हा प्रश्न ‘रक्षणा तंत्राचे’ (Defense Mechanism) उदाहरण विचारतो. शैक्षणिक दुर्बलता भरून काढण्यासाठी उत्तम क्रीडापटू बनणे हे ‘प्रतिपूरण’ (Compensation) या तंत्राचे उदाहरण आहे. मात्र, दिलेल्या पर्यायांमध्ये, ‘ओळख’ (Identification) म्हणजे दुर्बळता लपवून यशस्वी गटाचा किंवा व्यक्तीचा भाग बनणे, जो ‘प्रतिपूरणा’शी संबंधित असू शकतो. तथापि, प्रतिपूरण हा सर्वात योग्य प्रतिसाद आहे, जो पर्यायांमध्ये नाही. म्हणून, या संदर्भात, ‘ओळख’ (Identification) हा देखील एक संभाव्य पर्याय मानला जाऊ शकतो, कारण बालक एका यशस्वी भूमिकेशी स्वतःला जोडून घेतो. **(टीप: मराठीतील ‘रक्षणा तंत्र’ (रक्षण यंत्रणा) या प्रश्नासाठी ‘प्रतिपूरण’ हा सर्वात योग्य पर्याय आहे, जो पर्यायात नसल्यास, प्रश्नातील मूळ हेतू विचारात घेऊन ‘ओळख’ किंवा ‘तर्क संमत’ हे पर्याय असू शकतात. पण, ‘ओळख’ (Identification) हे अधिक जवळचे मानले जाते.)**