इयत्ता – 6वी
माध्यम – मराठी
विषय – कुतूहल विज्ञान
अभ्यासक्रम – सुधारित अभ्यासक्रम 2025-26
भाग – 2
प्रकरण 10. सजीव आणि निर्जीव वस्तू
महत्त्वाचे आणि सोपे मुद्दे (Important Points)
१. सजीवांची मूलभूत वैशिष्ट्ये
सजीव (Living Things) म्हणजे ज्यांच्यात ही 7 प्रमुख वैशिष्ट्ये दिसतात:
- हालचाल (Movement): सजीव स्वतःहून हालचाल करतात. (उदा. पक्षी उडणे, प्राणी चालणे, वनस्पतींचे प्रकाशाकडे वळणे).
- श्वसन (Respiration): सजीव श्वास घेतात (हवा आत घेणे आणि बाहेर सोडणे).
- पोषण (Nutrition): सजीवांना जगण्यासाठी आणि वाढण्यासाठी अन्नाची गरज असते. (वनस्पती स्वतःचे अन्न तयार करतात, प्राणी इतरांवर अवलंबून असतात).
- वाढ (Growth): लहान बीजापासून मोठे झाड होणे किंवा लहान पिल्लापासून प्रौढ प्राणी होणे.
- उत्सर्जन (Excretion): शरीरातील नको असलेले पदार्थ बाहेर टाकणे.
- पुनरुत्पादन (Reproduction): स्वतःसारखे नवीन जीव तयार करणे.
- उत्तेजनांना प्रतिसाद (Response to Stimuli): आजूबाजूच्या बदलांना प्रतिक्रिया देणे (उदा. हात गरम वस्तूला लागल्यावर तो पटकन बाजूला घेणे).
२. निर्जीव वस्तू
- निर्जीव (Non-Living Things) वस्तूंमध्ये सजीवांची कोणतीही मूलभूत वैशिष्ट्ये (Fundamental Characteristics) नसतात.
- उदा. दगड, खुर्ची, पेन.
- जरी कार किंवा रेल्वेसारखी वस्तू हालचाल करत असली, तरी ती वाढत नाही, श्वसन करत नाही आणि पुनरुत्पादन करत नाही. त्यामुळे ती निर्जीवच आहे.
३. बीजाची संकल्पना (बीज सजीव आहे!)
- बीज (Seed) हे सजीव आहे, पण ते योग्य परिस्थिती नसताना निष्क्रिय (Dormant) अवस्थेत असते.
- बीजाला उगवण्यासाठी (Germination) खालील दोन गोष्टी सर्वात महत्त्वाच्या असतात:
- पाणी (Water)
- हवा (Air/Oxygen)
- सूर्यप्रकाश उगवण्यासाठी आवश्यक नसतो. (बी अंधारातही उगवते).
- तापमान योग्य आणि मध्यम असावे लागते.
४. वनस्पतींच्या हालचाली
- वनस्पतींच्या हालचालीस ‘उत्तेजनांना प्रतिसाद’ म्हणतात.
- अंकुर (Shoot): हा नेहमी वरच्या दिशेने (सूर्यप्रकाशाच्या दिशेने) वाढतो.
- मूळ (Root): हे नेहमी खालच्या दिशेने (पाणी आणि गुरुत्वाकर्षणाच्या दिशेने) वाढते.
५. जीवनचक्र
- प्रत्येक सजीव जन्मापासून वाढ, प्रौढावस्था, पुनरुत्पादन आणि शेवटी मृत्यू या टप्प्यातून जातो. याला जीवनचक्र (Life Cycle) म्हणतात.
- बेडूक आणि डास यांसारखे प्राणी त्यांच्या जीवनचक्रात रूपांतरण (Metamorphosis) दर्शवतात.
- बेडूक: अंडी → टेडपोल (पाण्यातील शेपटी असलेला जीव) → प्रौढ बेडूक.
- डास: अंडी → अळी → कोष → प्रौढ डास.
भाग – 2 | प्रकरण 10. सजीव आणि निर्जीव वस्तू | नमुना प्रश्नोत्तरे
1. कोष्टक 10.1 : आपल्या सभोवतालच्या सजीव व निर्जीव वस्तूखालील वस्तूंचे वर्गीकरण करून त्यामागील कारण स्पष्ट करा.
| नाव | माझा अंदाज | कारण/टिप्पणी | बरोबर उत्तर | बरोबर उत्तराचे कारण/टिप्पणी |
|---|---|---|---|---|
| पेन्सिल | निर्जीव | हालचाल करत नाही, वाढ होत नाही. | निर्जीव | ती सजीवांची मूलभूत वैशिष्ट्ये दर्शवत नाही. |
| पुस्तक | निर्जीव | हालचाल करत नाही, श्वसन करत नाही. | निर्जीव | ती सजीवांची कोणतीही आवश्यक वैशिष्ट्ये दर्शवत नाही. |
| कबुतर | सजीव | ते हालचाल करते, श्वसन करते, वाढते. | सजीव | ते हालचाल, वाढ, श्वसन, पुनरुत्पादन, आणि उत्तेजनांना प्रतिसाद यांसारखी सर्व मूलभूत वैशिष्ट्ये दर्शवते. |
| कार | निर्जीव | ती स्वतःहून हालचाल करते, पण तिची वाढ होत नाही. | निर्जीव | कारची वाढ होत नाही, ती श्वसन करत नाही, पुनरुत्पादन करत नाही. |
| वनस्पती | सजीव | ती वाढते, श्वसन करते, अन्न (पोषण) घेते. | सजीव | ती वाढते, श्वसन करते, पोषण करते, पुनरुत्पादन करते, उत्तेजनांना प्रतिसाद देते. |
2. कोष्टक 10.2 : बीजाच्या उगवण्यावर विविध स्थितींचा प्रभावबीजाला अंकुरित होण्यासाठी कोणती परिस्थिती आवश्यक आहे, हे दर्शवणारे निरीक्षण पूर्ण करा.
| कुंड्या | हवा | सूर्यप्रकाश | पाणी | निरीक्षण (उगवणे) | संभाव्य कारण (निरीक्षणांचे) |
|---|---|---|---|---|---|
| अ: पाण्याशिवाय थेट सूर्यप्रकाशात | उपलब्ध | उपलब्ध | नाही | नाही | बीजांना उगवण्यासाठी पाणी आवश्यक आहे. |
| ब: जास्त पाण्यासह थेट सूर्यप्रकाशात | नाही (जास्त पाण्यामुळे) | उपलब्ध | उपलब्ध | नाही | जास्त पाण्यामुळे बियांना श्वास घेण्यासाठी पुरेशी हवा उपलब्ध होत नाही. |
| क: ओलसर मातीसह अंधारात | उपलब्ध | नाही | उपलब्ध | होईल | बीजांना उगवण्यासाठी हवा आणि पाणी आवश्यक आहे, परंतु सूर्यप्रकाशाची आवश्यकता नसते. |
| ड: ओलसर मातीसह थेट सूर्यप्रकाशात | उपलब्ध | उपलब्ध | उपलब्ध | होईल | बीजांना उगवण्यासाठी योग्य प्रमाणात हवा आणि पाणी दोन्ही उपलब्ध आहे. |
उतारा (Passage): सजीवांचे मूलभूत गुणधर्म
सजीव वस्तूंची एक महत्त्वाची विशेषता म्हणजे उत्तेजनांना प्रतिसाद देणे. सजीव त्यांच्या आजूबाजूच्या बदलांना (उत्तेजनांना) त्वरित प्रतिसाद देतात. उदा. अचानक येणारा आवाज, उष्णता किंवा प्रकाश. वनस्पतींमध्ये देखील हा गुणधर्म आढळतो; त्यांची पाने स्पर्शाला प्रतिसाद देतात (उदा. लाजाळू) आणि त्यांची वाढ प्रकाशाच्या दिशेने होते. हा प्रतिसाद जीवन टिकवण्यासाठी आणि वातावरणाशी जुळवून घेण्यासाठी आवश्यक असतो. निर्जीव वस्तूंमध्ये हे नैसर्गिकरित्या होत नाही.
3. (MCQ): खालीलपैकी कोणते वैशिष्ट्य फक्त सजीव वस्तू दर्शवतात?
- अ. हालचाल
- ब. स्वतःहून पुनरुत्पादन
- क. गुरुत्वाकर्षण
- ड. वस्तुमान (Mass) असणे
बरोबर उत्तर: ब. स्वतःहून पुनरुत्पादन
स्पष्टीकरण: हालचाल आणि वस्तुमान निर्जीव वस्तूंमध्ये देखील असू शकते (उदा. कारची हालचाल, दगडाचे वस्तुमान). परंतु, स्वतःसारखे नवीन जीव निर्माण करणे (पुनरुत्पादन) हे केवळ सजीवांचेच वैशिष्ट्य आहे.
स्पष्टीकरण: हालचाल आणि वस्तुमान निर्जीव वस्तूंमध्ये देखील असू शकते (उदा. कारची हालचाल, दगडाचे वस्तुमान). परंतु, स्वतःसारखे नवीन जीव निर्माण करणे (पुनरुत्पादन) हे केवळ सजीवांचेच वैशिष्ट्य आहे.
4. बीजाला तुम्ही कोणत्या गटात वर्गिकृत कराल – सजीव की निर्जीव? का?
बीज हे सजीव आहे.
कारण:
- बीज जरी उगवण्यापूर्वी स्थिर असले (निष्क्रिय अवस्था), तरी त्यात एक गर्भ (embryo) असतो.
- योग्य परिस्थिती मिळाल्यावर (पाणी, हवा, तापमान), हा गर्भ वाढू लागतो (या प्रक्रियेला अंकुरण म्हणतात).[Image of seed germination stages]
- बीज उगवल्यानंतर वनस्पतीमध्ये रूपांतरित होते, जी सजीवांची सर्व वैशिष्ट्ये (वाढ, श्वसन, पोषण) दर्शवते.
5. (MCQ): बेडकाच्या जीवनचक्रातील पाण्यात श्वसन करणारी आणि शेपटी असलेली अवस्था कोणती आहे?
- अ. प्रौढ बेडूक
- ब. बाल बेडूक
- क. अंडी
- ड. टेडपोल
बरोबर उत्तर: ड. टेडपोल
स्पष्टीकरण: टेडपोल अवस्था बेडकाच्या जीवनचक्राची पहिली वाढणारी अवस्था आहे. या अवस्थेत त्याला शेपटी असते आणि तो पाण्यात राहून श्वसन करतो.[Image of the life cycle of a frog]
स्पष्टीकरण: टेडपोल अवस्था बेडकाच्या जीवनचक्राची पहिली वाढणारी अवस्था आहे. या अवस्थेत त्याला शेपटी असते आणि तो पाण्यात राहून श्वसन करतो.[Image of the life cycle of a frog]
कविता (Poem): जीवनाची वाट
मी बीज, मातीत निजतो शांत,
ओलावा येता, जागा होतो त्वरित.
सूर्यप्रकाश मज ओढतो वर,
पण गुरुत्व ओढते मुळांना खाली.
जागोजागी मिळते पोषण, हवा,
जीवनचक्रात होते मोठी किमया!
6. वनस्पतींच्या वाढीसाठी योग्य आणि सर्व परिस्थिती प्रदान केली असता एका आठवड्यानंतर अंकुर आणि मूळ यांमध्ये तुम्हाला काय दिसण्याची अपेक्षा आहे?
अपेक्षा:
- अंकुर (Shoot): अंकुर वरच्या दिशेने (प्रकाशाकडे) आणि हवेत वाढेल.
- मूळ (Root): मूळ खालच्या दिशेने (माती/गुरुत्वाकर्षणाकडे) वाढेल.
कारण:
अंकुर प्रकाशाकडे प्रतिसाद देतो (धन प्रकाशानुवर्तन) आणि मूळ गुरुत्वाकर्षणाकडे प्रतिसाद देते (धन गुरुत्वानुवर्तन).
7. डास आणि बेडूक यांच्या जीवनचक्रातील साम्य आणि फरकांची वैशिष्ट्ये कोणती आहेत?
साम्य:
- पाण्यात सुरुवात: दोघांचेही जीवनचक्र अंडी अवस्थेपासून सुरू होते, ज्यासाठी पाण्याची आवश्यकता असते.
- रूपांतरण (Metamorphosis): प्रौढ अवस्थेत पोहोचण्यापूर्वी दोघेही वेगवेगळ्या टप्प्यांतून जातात आणि त्यांच्या शरीराचा आकार बदलतात.
फरक:
| वैशिष्ट्ये | डास (कीटक) | बेडूक (उभयचर) |
|---|---|---|
| जीवनचक्राचे टप्पे | अंडी > अळी > कोष (Pupa) > प्रौढ डास. | अंडी > टेडपोल > बाल बेडूक (Froglet) > प्रौढ बेडूक. |
| अंतिम अधिवास | प्रौढ डास उडू शकतो. (हवेत) | प्रौढ बेडूक पाणी आणि जमीन दोन्हीकडे राहू शकतो. |
| बदलाचा प्रकार | अळी थेट कोषात रूपांतरित होते. | टेडपोलमध्ये शेपटी जाऊन पाय येतात (हळूहळू बदल). |
अधिक माहितीसाठी आणि पुढील प्रश्नोत्तरे वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा:
6वी कुतूहल विज्ञान नमूना प्रश्नोत्तरे
6वी कुतूहल विज्ञान नमूना प्रश्नोत्तरे
चला विस्तृत अध्ययन करूया (Page 87,88)
1. वनस्पती आणि प्राणी यांच्या जीवनचक्रातील साम्य व फरक (तक्त्याच्या आधारे स्पष्ट करा.)
कोष्टक: जीवनचक्रातील वैशिष्ट्ये
| वैशिष्ट्य | वाढ होते का? | श्वास घेतो/श्वसन करतो का? | उदाहरण | टिप्पणी (फरक/साम्य) |
|---|---|---|---|---|
| बीज | नाही | नाही | घेवड्याचे बीज | योग्य परिस्थितीमध्येच वाढ सुरू होते (अंकुरण), पण तात्पुरते निष्क्रिय (Dormant) असते. |
| निर्जीव वस्तू | नाही | नाही | पेन्सिल | सजीवांची कोणतीही वैशिष्ट्ये दर्शवत नाही. |
| झाड | होय | होय | गुलाब, आंबा | वनस्पती श्वसन करतात, वाढतात आणि एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जात नाहीत. |
| प्राणी | होय | होय | कुत्रा, माणूस, बेडूक | प्राणी श्वसन करतात, वाढतात आणि अन्नासाठी हालचाल करतात. |
साम्य:
- वनस्पती आणि प्राणी दोघेही सजीव आहेत.
- दोघेही वाढ दर्शवतात, श्वसन करतात, उत्सर्जन करतात आणि पुनरुत्पादन करतात.
- त्यांना जगण्यासाठी आणि वाढण्यासाठी अनुकूल परिस्थिती आणि पोषक तत्त्वांची आवश्यकता असते.
फरक:
- हालचाल: प्राणी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जातात, पण वनस्पती सामान्यतः स्थिर असतात.
- पोषण: वनस्पती स्वतःचे अन्न (प्रकाशसंश्लेषण) तयार करतात, तर प्राणी अन्नासाठी वनस्पती किंवा इतर प्राण्यांवर अवलंबून असतात.
2. कोष्टक: सजीव व निर्जीव वस्तूंची वैशिष्ट्ये
खालील कोष्टकात तुम्ही अभ्यासलेल्या माहितीच्या आधारे योग्य उदाहरणे आणि त्याबद्दलची माहिती भरा:
खालील कोष्टकात तुम्ही अभ्यासलेल्या माहितीच्या आधारे योग्य उदाहरणे आणि त्याबद्दलची माहिती भरा:
| त्याची वाढ होते का? | तो श्वास घेतो का? | उदाहरण | टिप्पणी (सोपे स्पष्टीकरण) |
|---|---|---|---|
| नाही | नाही | पेन्सिल, खुर्ची, दगड | ही निर्जीव वस्तू आहेत, त्यांची वाढ होत नाही आणि त्यांना श्वास घेण्यासाठी हवेची गरज नसते. |
| नाही | होय | बी (Seed/बीज) | बी सजीव असले तरी, अंकुरण्यापूर्वी त्याची दिसणारी वाढ होत नाही. परंतु ते श्वसन (श्वासोच्छ्वास) करत असते. |
| होय | नाही | – | सजीवांची वाढ होते आणि ते श्वासही घेतात. म्हणून ‘वाढ होते, पण श्वास घेत नाही’ असे कोणतेही सजीव उदाहरण नाही. (टीप: हे जैविक नियमांनुसार शक्य नाही.) |
| होय | होय | कबुतर, कुत्रा, झाड (वनस्पती) | हे सजीव आहेत. त्यांची वाढ होते आणि ते जगण्यासाठी श्वास (श्वसन) घेतात. |
3. तुम्ही शिकला आहात की, बीज उगवण्यासाठी विविध परिस्थिती आवश्यक आहेत. या ज्ञानाचा वापर आपण पायऱ्या आणि डाळींची योग्य साठवणूक करण्यासाठी कसा करू शकतो?
पायऱ्या (डाळी) किंवा कोणतेही बीज व्यवस्थित साठवण्यासाठी आपल्याला उगवण (Germination) थांबवावी लागते.
- पाणी (ओलावा): बी उगवण्यासाठी पाणी आवश्यक आहे. म्हणून, आपण पायऱ्या आणि डाळी कोरड्या जागी साठवल्या पाहिजेत. जर त्यांना ओलावा लागला, तर त्या उगवू (अंकुरू) लागतील आणि खराब होतील.
- तापमान: साठवणूक करताना तापमान खूप जास्त किंवा खूप कमी नसावे. योग्य तापमान राखून धान्य सुरक्षित ठेवता येते.
उतारा (Passage): रूपांतरण
बेडकाचे पिल्लू (टेडपोल) पाण्यातून जमिनीवर येताना त्याच्यात अनेक महत्त्वाचे बदल होतात. हा बदल त्याला वेगवेगळ्या वातावरणात जगण्यासाठी आवश्यक असतो. शरीरात झालेले हे बदल त्याला नवीन जीवनशैली स्वीकारण्यास मदत करतात.
4. तुम्ही शिकला आहात की, टेडपोलमध्ये शेपूट असते पण बेडूक बनल्यानंतर ती नाहीशी होते. टेडपोल अवस्थेत शेपूट असण्याचा काय फायदा आहे?
टेडपोल (बेडकाचे पिल्लू) पाण्यामध्ये राहते आणि शेपूट त्याला पोहोण्यासाठी मदत करते. [Image of a tadpole swimming] शेपटीच्या मदतीने ते पाण्यात सहज हालचाल करू शकते.
जेव्हा टेडपोल मोठा होऊन बेडूक बनतो आणि जमिनीवर राहण्यासाठी तयार होतो, तेव्हा त्याला शेपटीची गरज नसते, म्हणून ती हळूहळू नाहीशी होते.
5. चरण म्हणतो की, लाकडाचा ओंडका निर्जीव आहे कारण तो हलवू शकत नाही; पण तो सजीव आहे कारण तो झाडापासून मिळालेला लाकडी ओंडका आहे; असा प्रतिसाद चारू करतो. चरण आणि चारू यांच्या दोन विधानांच्या बाजूने किंवा विरोधात तुमचा युक्तिवाद करा.
- चारूच्या बाजूने (बरोबर): लाकडाचा ओंडका हा झाडाचा भाग आहे आणि झाड सजीव असते.
- चरणच्या बाजूने (बरोबर): लाकडाचा ओंडका तोडल्यावर त्याची वाढ थांबते, तो श्वसन करत नाही, पुनरुत्पादन करत नाही आणि उत्तेजनांना प्रतिसाद देत नाही. म्हणून तो आता निर्जीव बनला आहे.
युक्तिवाद (निष्कर्ष): लाकडी ओंडका हा झाडाचा भाग असला तरी, तोडल्यानंतर तो निर्जीव ठरतो, कारण तो सजीवांची कोणतीही मूलभूत वैशिष्ट्ये (श्वसन, वाढ, पुनरुत्पादन, उत्सर्जन) दर्शवत नाही.
6. डास आणि बेडूक यांच्या जीवनचक्रातील साम्य आणि फरकांची वैशिष्ट्ये कोणती आहेत?
डास आणि बेडूक दोघेही रूपांतरण (Metamorphosis) दर्शवतात. [Image of metamorphosis of a frog and mosquito]
| वैशिष्ट्ये | डास (कीटक) | बेडूक (उभयचर) |
|---|---|---|
| साम्य | ||
| जीवनचक्र | ते अंडी आणि कोष या टप्प्यातून जातात. | ते अंडी आणि टेडपोल या टप्प्यातून जातात. |
| पाण्यात सुरुवात | जीवनचक्रात पाण्याची आवश्यकता असते. | जीवनचक्रात पाण्याची आवश्यकता असते. |
| फरक | ||
| रूपांतरण | अळी कोष (Pupa) टप्प्यातून थेट प्रौढ होते. | टेडपोलमध्ये शेपटी जाऊन पाय येतात (हळूहळू बदल). |
| अधिवास बदल | प्रौढ डास उडतो (हवेत). | प्रौढ बेडूक पाणी आणि जमीन दोन्हीकडे राहू शकतो. |
कविता (Poem): जीवनाची वाट
मी बीज, मातीत निजतो शांत,
ओलावा येता, जागा होतो त्वरित.
सूर्यप्रकाश मज ओढतो वर,
पण गुरुत्व ओढते मुळांना खाली.
जागोजागी मिळते पोषण, हवा,
जीवनचक्रात होते मोठी किमया!
7. वनस्पतींच्या वाढीसाठी योग्य आणि सर्व परिस्थिती प्रदान केली असता (चित्र 10.9) एका आठवड्यानंतर अंकुर आणि मूळ यांमध्ये तुम्हाला काय दिसण्याची अपेक्षा आहे. ते रेखाटा, कारण लिहा.
अपेक्षा:
- अंकुर (Shoot): अंकुर वरच्या दिशेने (प्रकाशाकडे) आणि हवेत वाढेल.
- मूळ (Root): मूळ खालच्या दिशेने (माती/गुरुत्वाकर्षणाकडे) वाढेल.
कारण: वनस्पतींचा अंकुर प्रकाशाकडे प्रतिसाद देतो (धन प्रकाशानुवर्तन) आणि मूळ गुरुत्वाकर्षणाकडे प्रतिसाद देते (धन गुरुत्वानुवर्तन).
8. तारा आणि विजय यांनी चित्रात दाखवलेल्या प्रयोगिकीय मांडणी (चित्र 10.10) मध्ये त्यांना काय शोधायचे आहे असे तुम्हाला वाटते? त्यांची मांडणी बरोबर आहे हे त्यांना कसे कळेल?
ते काय शोधत आहेत:
तारा आणि विजय यांना हे शोधायचे आहे की, बी उगवण्यासाठी पाणी आणि हवा यापैकी कोणते घटक आवश्यक आहेत. त्यांची मांडणी तीन नियंत्रित परिस्थितींवर आधारित आहे:
- पहिला ग्लास (फक्त पाणी): यात हवा कमी असेल (पाणी पुरेसे).
- दुसरा ग्लास (कोरडे बीज): यात पाण्याची कमतरता असेल (हवा पुरेसी).
- तिसरा ग्लास (ओलसर, हवा): यात हवा आणि पाणी दोन्ही उपलब्ध आहेत (अनुकूल परिस्थिती).
मांडणी बरोबर आहे का:
होय, त्यांची मांडणी बरोबर आहे, कारण ती प्रत्येक घटकाचे महत्त्व तपासण्यासाठी नियंत्रित परिस्थिती प्रदान करते.
त्यांना कसे कळेल:
ज्या ग्लासमध्ये बी उगवेल (अंकुरेल), ती परिस्थिती बी उगवण्यासाठी आवश्यक आहे असे त्यांना कळेल. अपेक्षित परिणाम: फक्त तिसऱ्या ग्लासमध्ये बी उगवेल, याचा अर्थ हवा आणि पाणी दोन्ही उगवण प्रक्रियेसाठी आवश्यक आहेत.
9. तापमानाचा ‘बीजांच्या’ उगवण्यावर परिणाम होतो का? हे तपासण्यासाठी प्रयोगीची रचना करा.
होय, तापमानाचा परिणाम होतो. हे तपासण्यासाठी तुम्ही खालीलप्रमाणे रचना करू शकता:
- साहित्य आणि नियंत्रण: तीन सारख्या कुंड्या (Pots), समान प्रकारची आणि संख्येची बीजे आणि माती घ्या.
- पाणी आणि हवा: प्रत्येक कुंडीला समान प्रमाणात पाणी द्या (पाणी आणि हवा दोन्ही पुरेसे असावेत).
- तापमानाचे नियंत्रण (चलांक): आता या तिन्ही कुंड्या वेगवेगळ्या तापमानात ठेवा:
- कुंडी 1: खूप थंड तापमान (उदा. फ्रीजमध्ये/थंड जागी).
- कुंडी 2: सामान्य/मध्यम तापमान (उदा. खोलीच्या तापमानात).
- कुंडी 3: खूप उष्ण तापमान (उदा. थेट उन्हात).
- निरीक्षण: काही दिवसांनी, तिन्ही कुंड्यांमध्ये बीजाचे उगवणे (अंकुरण) किती झाले हे तपासा.
निष्कर्ष: ज्या तापमानात सर्वात जास्त आणि चांगले उगवणे होईल, ते तापमान बीजांसाठी सर्वात अनुकूल आहे हे कळेल. (सामान्यतः मध्यम तापमान सर्वात अनुकूल असते).
अधिक माहितीसाठी आणि पुढील प्रश्नोत्तरे वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा:
6वी कुतूहल विज्ञान नमूना प्रश्नोत्तरे
6वी कुतूहल विज्ञान नमूना प्रश्नोत्तरे
