गणित गणक : 2025-26

‘गणित गणक’: कर्नाटकातील विद्यार्थ्यांसाठी गणिताचा रिमोट ट्यूटरिंग कार्यक्रम आपल्या मुलांच्या गणितातील प्रगतीबद्दल तुम्ही चिंतेत आहात का? घाबरू नका!

‘गणित गणक’ हा एक अभिनव कार्यक्रम तुमच्या मदतीसाठी येत आहे.कर्नाटक सरकारने 2025-26 च्या अर्थसंकल्पात घोषित केलेला ‘गणित गणक’ हा एक महत्त्वाकांक्षी उपक्रम आहे. याचा उद्देश सरकारी शाळांमधील इयत्ता 3 री ते 5 वी च्या विद्यार्थ्यांमध्ये गणिताची आवड निर्माण करणे आणि त्यांच्या मूलभूत गणितीय संकल्पना मजबूत करणे हा आहे.

या कार्यक्रमाची रचना अशी आहे की शिक्षक शाळेच्या वेळेनंतर विद्यार्थ्यांशी फोन कॉलद्वारे (रिमोट ट्यूटरिंग) संवाद साधतील, ज्यामध्ये पालकांचा सक्रिय सहभाग असेल.’गणित गणक’ का महत्त्वाचा आहे?गेल्या काही वर्षांपासून झालेल्या ASER (Annual Status of Education Report) आणि NAS (National Achievement Survey) सर्वेक्षणातून असे दिसून आले आहे की, इयत्ता 1 ली ते 3 री मधील विद्यार्थ्यांमध्ये मूलभूत शिकण्याच्या क्षमतांमध्ये काही त्रुटी (learning gaps) आहेत. या त्रुटींमुळे पुढील वर्गात त्यांना गणितात अडचणी येतात. ‘गणित गणक’ हा कार्यक्रम या त्रुटी दूर करण्यासाठी आणि विद्यार्थ्यांना भविष्यातील शिक्षणासाठी सक्षम बनवण्यासाठी डिझाइन केला आहे.हा कार्यक्रम कसा काम करेल?

* लक्ष्य गट: राज्यभरातील 38,548 सरकारी प्राथमिक आणि उच्च प्राथमिक शाळांमधील इयत्ता 3 री ते 5 वी मधील अंदाजे 13.5 लाख विद्यार्थी.

* शिकवण्याची पद्धत: शिक्षक शाळेच्या वेळेनंतर विद्यार्थ्यांना फोन करतील. प्रत्येक विद्यार्थ्याला आठवड्यातून एकदा 30 ते 40 मिनिटांसाठी गणिताच्या मूलभूत संकल्पना शिकवल्या जातील. यात पालकांचाही सहभाग असेल.

* शिक्षकांचे प्रशिक्षण: या कार्यक्रमाला प्रभावीपणे लागू करण्यासाठी, राज्य शिक्षण संशोधन आणि प्रशिक्षण विभाग (DSERT) शिक्षकांना विविध स्तरांवर प्रशिक्षण देईल, ज्यामुळे त्यांची कौशल्ये वाढतील.

* आर्थिक तरतूद: सुमारे 75,000 शिक्षकांना या रिमोट ट्यूटरिंगसाठी प्रत्येकी 800 रुपये प्रोत्साहनपर अनुदान दिले जाईल, यासाठी एकूण 600 लाख रुपयांची तरतूद करण्यात आली आहे. हे अनुदान थेट शिक्षकांच्या आधार-जोडणी केलेल्या बँक खात्यात DBT (Direct Benefit Transfer) द्वारे जमा केले जाईल.या कार्यक्रमाचे फायदे काय आहेत?

* शिकण्यातील त्रुटी दूर होतील: विद्यार्थ्यांना मूलभूत गणिताच्या संकल्पना स्पष्ट होण्यास मदत होईल.

* शिक्षणाची आवड वाढेल: वैयक्तिक लक्ष मिळाल्याने विद्यार्थ्यांमध्ये गणिताविषयीची आवड वाढेल.

* पालकांचा सहभाग: पालक त्यांच्या मुलांच्या शिक्षणात अधिक सक्रियपणे सहभागी होतील, ज्यामुळे घरगुती शिक्षणाचे वातावरण सुधारेल.

* शिक्षकांना प्रोत्साहन: शिक्षकांना त्यांच्या अतिरिक्त प्रयत्नांसाठी आर्थिक प्रोत्साहन मिळेल.

* गुणात्मक शिक्षण: वर्गाच्या वेळेव्यतिरिक्त अधिक वेळ मिळाल्याने गणिताचे शिक्षण अधिक प्रभावी होईल.या कार्यक्रमात कोण सहभागी आहे?समग्र शिक्षा कर्नाटक, राज्य शिक्षण संशोधन आणि प्रशिक्षण विभाग, तसेच जे-पॉल, अलोकिट (Alokit) आणि यूथ इम्पॅक्ट (Youth Impact) यांसारख्या संस्थांच्या सहकार्याने हा कार्यक्रम राबवला जाईल. या संस्था तांत्रिक सहाय्य, सल्ला आणि अंमलबजावणीमध्ये समर्थन देतील.तुमची भूमिका काय असेल?

* पालकांनो: जेव्हा शिक्षक तुमच्या मुलाला फोन करतील, तेव्हा तुम्ही मुलाच्या शिकण्यात सक्रियपणे सहभागी व्हा. शिक्षकांशी नियमितपणे संपर्क साधा आणि तुमच्या मुलाच्या प्रगतीबद्दल माहिती घ्या.

* शिक्षकांनो: प्रशिक्षणामध्ये दिलेल्या मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन करा. योग्य विद्यार्थ्यांची निवड करा आणि त्यांना मूलभूत संकल्पना शिकवण्यात मदत करा.’गणित गणक’ हा कार्यक्रम खऱ्या अर्थाने एक क्रांतिकारक पाऊल आहे. यातून केवळ विद्यार्थ्यांचे गणिताचे ज्ञान वाढणार नाही, तर शिक्षण व्यवस्था अधिक मजबूत होईल आणि विद्यार्थ्यांचे उज्ज्वल भविष्य घडवण्यास मदत होईल.

सविस्तर आदेश खालीलप्रमाणे –

विषय: 2025-26 या आर्थिक वर्षाच्या अर्थसंकल्पीय क्रमांक 111(iii) नुसार “गणित गणक” कार्यक्रम लागू करण्यास मंजुरी देण्याबाबत.

* 2025-26 या आर्थिक वर्षाच्या अर्थसंकल्पीय भाषणाचा मुद्दा क्रमांक: 111(iii). * राज्य प्रकल्प संचालक, समग्र शिक्षा कर्नाटक यांचे ई-फाइल क्रमांक: SSK/NEP/NIPU/3/2025-JDQ.

प्रस्तावना:

2024-25 च्या अर्थसंकल्पीय भाषणातील घोषणेनुसार, “गणित गणक” कार्यक्रम यशस्वीरित्या राबवण्यात आला होता. या कार्यक्रमांतर्गत 17 जिल्ह्यांमधील 93 महत्त्वाकांक्षी तालुक्यांमधील 14,711 सरकारी प्राथमिक शाळांमधील इयत्ता 3 री ते 5 वी मध्ये शिकणाऱ्या अंदाजे 6,99,705 विद्यार्थ्यांमध्ये गणिताच्या शिक्षणाची आवड निर्माण करून शिक्षकांनी शाळेच्या वेळेनंतर फोन कॉलद्वारे (रिमोट ट्युटरिंग) पालकांना सहभागी करून गणिताच्या मूलभूत क्रिया विकसित केल्या. या कार्यक्रमाची यशस्वीता आणि परिणामकारकता विचारात घेता, पालकांनी व्यक्त केलेली शिक्षकांची काळजी हा या कार्यक्रमातील एक सकारात्मक पैलू आहे. शिक्षकांनी आपल्या शिक्षणाबद्दल काळजी घेतल्याने विद्यार्थ्यांनाही शिकण्यात सहभागी होण्याची प्रेरणा मिळते.

या पार्श्वभूमीवर, 2025-26 या शैक्षणिक वर्षात राज्यभरातील सरकारी शाळांमध्ये “गणित गणक” कार्यक्रम राबवण्याचा प्रस्ताव समग्र शिक्षा कर्नाटकने दिला होता. इयत्ता 3 री ते 5 वी स्तरावरील विद्यार्थ्यांनी मूलभूत संकल्पना आत्मसात कराव्यात, पुढील सर्व स्तरांवरील शिक्षणामध्ये अधिक रस दाखवावा आणि उत्कृष्ट कामगिरी करावी यासाठी पालक, शिक्षक आणि संबंधित सर्व अधिकाऱ्यांची जबाबदारी आहे.

वर वाचलेल्या क्रमांक (1) मधील 2025-26 च्या अर्थसंकल्पीय भाषणात शालेय शिक्षण आणि साक्षरता विभागाशी संबंधित मुद्दा 111(iii) मध्ये खालीलप्रमाणे घोषणा करण्यात आली आहे:

“गणित गणक कार्यक्रमांतर्गत 3 री ते 5 वी च्या विद्यार्थ्यांना फोनद्वारे वैयक्तिक शिकवणी देऊन मूलभूत गणित कौशल्ये विकसित करणे आणि राज्यभर त्याचा विस्तार करणे.”वर वाचलेल्या क्रमांक (2) मध्ये, राज्य प्रकल्प संचालक, समग्र शिक्षा कर्नाटक यांनी खालीलप्रमाणे प्रस्ताव दिला आहे. समग्र शिक्षा कर्नाटक कार्यक्रमांतर्गत 2025-26 मध्ये राज्यभरातील सरकारी शाळांमध्ये 3 री ते 5 वी मध्ये शिकणाऱ्या अंदाजे 13,51,642 विद्यार्थ्यांमध्ये गणिताच्या शिक्षणाची आवड विकसित करून मूलभूत गणिताच्या संकल्पना शाळेच्या वेळेनंतर शिक्षकांनी मुलांना फोन कॉलद्वारे (रिमोट ट्युटरिंग) समजावून सांगितल्या जातील. हा कार्यक्रम प्रभावीपणे लागू करण्यासाठी, राज्य शिक्षण संशोधन आणि प्रशिक्षण विभागामार्फत शिक्षकांना विविध स्तरांवर प्रशिक्षण देऊन त्यांच्यामध्ये आवश्यक कौशल्ये विकसित केली जातील.

या संदर्भात, इयत्ता 1 ली, 2 री आणि 3 री साठी ‘नली-कली’ (Nali-Kali) पद्धत लागू असल्याने, वर्गानुसार शिकण्याचे परिणाम (learning outcomes) साध्य न झाल्याने शिकण्यात त्रुटी (learning gaps) असल्याचे गेल्या 5 वर्षांपासून ASER आणि NAS सर्वेक्षणामध्ये दिसून आले आहे, त्यामुळे विद्यार्थ्यांना पूरक शिकवणी (remedial teaching) देणे अत्यंत आवश्यक आहे.

कार्यक्रमाच्या खर्चाचे तपशील:

शिक्षकांना शाळेच्या वेळेनंतर मुलांना फोन करण्यासाठी अनुदान – प्रत्येक शिक्षकाला रु. 800/-

शिक्षकांची एकूण संख्या – 75,000

युनिट खर्च – 0.008

एकूण खर्च – 600 लाख

राज्यभरातील सर्व 38,548 प्राथमिक आणि वरिष्ठ प्राथमिक सरकारी शाळांमध्ये 3 री ते 5 वी मध्ये शिकणाऱ्या अंदाजे 13,51,642 विद्यार्थ्यांमध्ये गणिताच्या विषयात आवड आणि मूलभूत क्रियांची कौशल्ये शिक्षकांनी शाळेच्या वेळेनंतर फोन कॉलद्वारे (रिमोट ट्युटरिंग) विकसित करण्यासाठी समग्र शिक्षा कर्नाटक, राज्य शिक्षण संशोधन आणि प्रशिक्षण विभाग, जे-पॉल (J-PAL), अलोकिट (Alokit) आणि यूथ इम्पॅक्ट (Youth Impact) या संस्थांच्या सहकार्याने “गणित गणक” कार्यक्रम लागू केला जाईल. या कार्यक्रमात अंदाजे 75,000 शिक्षकांना शाळेच्या वेळेनंतर फोन कॉल (रिमोट ट्युटरिंग) करण्यासाठी प्रत्येक शिक्षकाला रु. 800/- चे अनुदान एकूण रु. 600.00 लाख रकमेत दिले जाईल, असा प्रस्ताव दिला आहे. तसेच, प्रस्तावित रक्कम 2025-26 या वर्षासाठी समग्र शिक्षा कर्नाटकच्या 2025-26 च्या वार्षिक कृती योजनेत आणि पी.ए.बी. (PAB) द्वारे मंजूर ‘एलिमेंटरी टी.एल.एम.’ (Elementary TLM) उपक्रमांतर्गत प्रदान केलेल्या निधीतून भागवता येईल, असे राज्य प्रकल्प संचालक, समग्र शिक्षा कर्नाटक यांनी कळवले आहे.वर नमूद केलेल्या मुद्द्यांच्या आधारे, सरकारने प्रस्तावाचे सखोल परीक्षण केले आहे आणि खालीलप्रमाणे आदेश दिले आहेत.

सरकारचा आदेश क्रमांक: EP 135 YOSAKA 2025, बेंगळूरु, दिनांक: 14.07.2025.

प्रस्तावनेत नमूद केलेल्या मुद्द्यांच्या पार्श्वभूमीवर, 2025-26 या वर्षात राज्यभरातील सरकारी शाळांमध्ये 3 री ते 5 वी मध्ये शिकणाऱ्या अंदाजे 13,51,642 विद्यार्थ्यांमध्ये गणिताच्या शिक्षणाची आवड विकसित करणे आणि मूलभूत गणिताच्या संकल्पना शिक्षकांनी मुलांना शाळेच्या वेळेनंतर फोन कॉलद्वारे (रिमोट ट्युटरिंग) समजावून सांगणे, तसेच कार्यक्रम प्रभावीपणे लागू करण्यासाठी, कार्यक्रमाच्या आयोजनासाठी शिक्षकांना विविध स्तरांवर प्रशिक्षण देऊन त्यांच्यामध्ये आवश्यक कौशल्ये विकसित करणे. अंदाजे 75,000 शिक्षकांना प्रत्येकी रु. 800/- प्रमाणे शाळेच्या वेळेनंतर फोन कॉलसाठी (रिमोट ट्युटरिंग) लागणारा एकूण रु. 600.00 लाख खर्च लेखा शीर्षक 2202-02-107-0-06 अंतर्गत प्रदान केलेल्या रु. 400.00 लाख आणि रु. 200 लाख समग्र शिक्षा कर्नाटक कार्यक्रमाच्या 2025-26 च्या वार्षिक कृती योजना आणि पी.ए.बी. मंजूर ‘एलिमेंटरी टी.एल.एम.’ उपक्रमांतर्गत भरून, पुढे, कार्यक्रम अंमलबजावणीत सहभागी होणाऱ्या अंदाजे 75,000 शिक्षकांना फोन कॉलसाठी (रिमोट ट्युटरिंग) पात्रतेनुसार प्रत्येकी रु. 800/- चे अनुदान कर्नाटक डायरेक्ट बेनिफिट ट्रान्सफर (DBT) पोर्टलद्वारे थेट त्यांच्या आधार-जोडणी केलेल्या बँक खात्यात खजाना-2 मधून वर्ग करण्यास संचालक, राज्य शिक्षण संशोधन आणि प्रशिक्षण विभाग, बेंगळूरु यांना परवानगी देऊन आदेश दिले आहेत.

कार्यक्रमाच्या खर्चाचे तपशील:

शिक्षकांना शाळेच्या वेळेनंतर मुलांना फोन करण्यासाठी अनुदान – प्रत्येक शिक्षकाला रु. 800/-

शिक्षकांची एकूण संख्या – 75,000

युनिट खर्च – 0.008

एकूण खर्च – 600 लाख

राज्य प्रकल्प संचालक, समग्र शिक्षा कर्नाटक, बेंगळूरु आणि संचालक, राज्य शिक्षण संशोधन आणि प्रशिक्षण विभागाच्या कार्यक्रमाच्या व्यवस्थापनाची कार्यसूची:

* हा कार्यक्रम टप्प्याटप्प्याने लागू केला जाईल. प्रत्येक टप्पा पाच आठवड्यांचा असेल.

* प्रत्येक पाच-आठवड्यांच्या टप्प्यासाठी शिक्षक 4 विद्यार्थ्यांची निवड करतील.

* प्रत्येक विद्यार्थ्याला आठवड्यातून एकदा फोन कॉलद्वारे (विद्यार्थ्याच्या शिकण्याच्या पातळीनुसार) गणिताच्या मूलभूत संकल्पना 30 ते 40 मिनिटांच्या शिकवणीद्वारे विद्यार्थी-पालकांच्या सक्रिय सहभागासह समजावून सांगितल्या जातील.

* गणिताच्या शिक्षणासाठी वर्गाच्या वेळेव्यतिरिक्त अधिक वेळ देऊन गुणात्मक शिक्षणाला प्रोत्साहन दिले जाईल.

* प्रत्येक 18-20 विद्यार्थ्यांसाठी एक मेंटॉर शिक्षक (mentor teacher) नियुक्त केला जाईल. * प्रत्येक मेंटॉर शिक्षकाला 18-20 विद्यार्थी जोडले जातील.

* हा कार्यक्रम प्रभावीपणे आणि यशस्वीरित्या व्यवस्थापित करण्यासाठी राज्य शिक्षण संशोधन आणि प्रशिक्षण विभागाकडून डिजिटल स्वरूपात एक मार्गदर्शक पुस्तिका तयार करून प्रत्येक शिक्षकापर्यंत डिजिटल स्वरूपात पोहोचवली जाईल. तसेच, ज्ञानसेतू कार्यक्रमात आधीच नियोजित केल्यानुसार प्रशिक्षण दिले जाईल.

अलोकिट (Alokit) आणि यूथ इम्पॅक्ट (Youth Impact) संस्थांची जबाबदारी:

* राज्यभरातील सरकारी शाळांमध्ये गणिताच्या मूलभूत शिकण्याच्या परिणामांमध्ये सुधारणा आणि निरीक्षण करण्यासाठी राज्य सरकारला तांत्रिक सहाय्य आणि सल्ला प्रदान करणे.

* विद्यार्थ्यांमधील शिकण्याचे अंतर पूर्णपणे दूर करून, राज्याच्या “गणित गणक” कार्यक्रमाच्या डिझाइन आणि अंमलबजावणीमध्ये समर्थन देणे.

* शिक्षकांच्या व्यावसायिक विकासाद्वारे (Teachers Professional Development) मूलभूत शिकण्याच्या परिणामांची तयारी, शिकवणे, मूल्यांकन आणि शेवटी कामगिरी सुधारण्यासाठी राज्याच्या प्रयत्नांना समर्थन देणे.

* गणितामध्ये विद्यार्थ्यांच्या मूलभूत शिकण्यात सुधारणा करण्यासाठी “गणित गणक” कार्यक्रमाच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी मार्गदर्शन आणि समर्थन देण्यासाठी ब्लॉक आणि क्लस्टर स्तरावरील अधिकाऱ्यांना प्रशिक्षण देण्यात राज्याच्या प्रयत्नांना समर्थन देणे.

* राज्य आणि जिल्हा स्तरावरील अंमलबजावणी कर्मचाऱ्यांची अलोकिट आणि यूथ इम्पॅक्ट संस्थांकडून नियुक्ती करून, “गणित गणक” कार्यक्रमाच्या यशस्वी अंमलबजावणीसाठी आवश्यक असलेले ऑपरेशनल समर्थन प्रदान करणे. नियुक्तीचे तपशील त्वरित समग्र शिक्षा कर्नाटक आणि राज्य शिक्षण संशोधन आणि प्रशिक्षण विभागांना देणे.

मुख्याध्यापक आणि शिक्षकांची जबाबदारी:

* प्रत्येक स्तरावर संकल्पना शिकण्यासाठी अत्यंत आवश्यक असलेल्या 4 विद्यार्थ्यांना पहिल्या टप्प्यात निवडणे. त्याचप्रमाणे, 5 स्तरांसाठी कमी स्तरापासून ते जास्त स्तरापर्यंत वाढत्या क्रमाने प्रत्येक स्तरासाठी 4 विद्यार्थ्यांची निवड करून फोन कॉलद्वारे (रिमोट ट्यूटरिंग) शिक्षण देणे.

* मुख्याध्यापक आणि शिक्षकांनी पालकांना कार्यक्रमाची रचना आणि महत्त्व याबद्दल जागरूक करणे. त्यांचे मूल या कार्यक्रमात का समाविष्ट केले आहे आणि त्यांच्या मदतीने मुलाची शिकण्याची पातळी कशी सुधारता येईल हे पालक-शिक्षक बैठकीत (Parent-Teacher Meet) सांगणे.

* विद्यार्थ्यांना फोन कॉल करताना पालकांना त्यांच्या मुलांच्या शिक्षणात सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित करणे.

* विद्यार्थ्यांची शिकण्याची पातळी ओळखण्यासाठी प्रशिक्षणात दिलेल्या माहितीनुसार बेसलाइन कॉल मूल्यांकन करणे आणि त्याच्या आधारावर गणिताच्या मूलभूत संकल्पना शिकवण्यासाठी उपाययोजना करणे.

* प्रत्येक फोन कॉल सत्रानंतर (Phone Tutoring Session) SATS डेटामध्ये माहितीची नोंद करणे.

* “गणित गणक” व्यवस्थापन पुस्तिका सखोल वाचणे आणि प्रशिक्षणात दिलेल्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार कार्यक्रमाचे व्यवस्थापन करणे.

CLICK HERE TO DOWNLOAD CIRCULAR