श्रीनिवास रामानुजन: एक गणिती प्रतिभा
भारतीय गणिताच्या इतिहासात श्रीनिवास रामानुजन यांचं नाव अमर आहे. एका सामान्य कुटुंबात जन्मलेला हा माणूस आपल्या बुद्धिमत्तेच्या जोरावर जगभरातील गणितजगतात अमूल्य योगदान देऊन गेला.
प्रारंभिक जीवन
श्रीनिवास रामानुजन यांचा जन्म २२ डिसेंबर १८८७ रोजी तामिळनाडूमधील इरोड येथे झाला. त्यांचे वडील कापड विक्रीचा व्यवसाय करत होते, तर आई घरकाम सांभाळत होती. आर्थिक परिस्थिती साधारण असूनही रामानुजन यांना लहानपणापासूनच गणिताची आवड होती. त्यांनी कोणतीही औपचारिक उच्च शिक्षण घेण्याआधीच प्रगत गणितीय संकल्पना स्वतःहून शिकून घेतल्या.
रामानुजनचा शोध
रामानुजन यांना त्यांच्या लहानशा गावात त्यांची बुद्धिमत्ता पुरेपूर वापरण्याची संधी मिळाली नाही. मात्र, त्यांनी आपले गणितीय संशोधन सुरूच ठेवले. त्यांनी आपली गणिती समीकरणं आणि सिद्धांत इंग्लंडमधील प्रसिद्ध गणितज्ज्ञ जी.एच. हार्डी यांना पत्राद्वारे पाठवले. हार्डी यांना रामानुजन यांची गणितीय क्षमता ओळखली आणि त्यांना इंग्लंडच्या केंब्रिज विद्यापीठात संशोधनासाठी आमंत्रित केले.
रामानुजन यांचे योगदान
रामानुजन यांनी गणितातील अनेक क्षेत्रांमध्ये मोलाची कामगिरी केली. विशेषतः संख्या सिद्धांत, निरंतर भिन्न (continued fractions), अल्गोरिदम, आणि विशिष्ट प्रकारच्या श्रेणींवर त्यांनी संशोधन केले. त्यांनी “रामानुजन प्राइम”, “रामानुजन फंक्शन”, आणि “रामानुजन थीटा फंक्शन” यांसारख्या संकल्पना मांडल्या, ज्या आजही गणितज्ञांच्या संशोधनाला दिशा देतात.
आयुष्य आणि आव्हानं
रामानुजन यांना इंग्लंडमधील थंड हवामान आणि जीवनशैलीशी जुळवून घेण्यात अडचणी आल्या. त्यांना अपुऱ्या पोषणामुळे आणि इतर शारीरिक त्रासांमुळे आरोग्याच्या समस्या निर्माण झाल्या. १९१९ मध्ये ते भारतात परतले, परंतु दुर्दैवाने २६ एप्रिल १९२० रोजी वयाच्या अवघ्या ३२व्या वर्षी त्यांनी या जगाचा निरोप घेतला.
रामानुजन यांची प्रेरणा
रामानुजन यांचं जीवन हे प्रेरणादायी आहे. त्यांच्या संशोधनामुळे गणितजगत समृद्ध झालं आहे. आजही रामानुजन यांचे कार्य अभ्यासकांसाठी मार्गदर्शक ठरतं. भारतात त्यांचा जन्मदिवस, २२ डिसेंबर, हा ‘राष्ट्रीय गणित दिवस’ म्हणून साजरा केला जातो.
श्रीनिवास रामानुजन हे केवळ गणितज्ज्ञ नव्हते, तर एक अद्वितीय प्रतिभा होती, ज्यांनी स्वतःच्या कष्टाने आणि बुद्धिमत्तेने गणिताला नवीन दिशा दिली. त्यांची जीवनकहाणी आपल्याला स्वप्न बाळगायला आणि कधीही हार न मानायला शिकवते.
“गणित हे माझ्या हृदयाचं गाणं आहे,” असं म्हणणाऱ्या रामानुजन यांचं कार्य आणि विचार आपल्याला नेहमीच प्रेरणा देत राहतील.
