MAHA TET २०१४ पेपर – १ मधील “बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र” हा विभाग उमेदवारांच्या अध्यापन कौशल्य, बालकांच्या विकासावरील समज आणि शिक्षणशास्त्रीय दृष्टिकोन तपासणारा सर्वात महत्त्वाचा भाग होता. या विभागात ३० प्रश्न विचारले गेले होते, जे शिक्षक म्हणून उमेदवाराची मानसिक तयारी आणि अध्यापन पद्धतीची जाण तपासतात.
प्रश्नपत्रिकेचे स्वरूप
- एकूण प्रश्नसंख्या (पेपर – १): १५०
- बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र विभाग: ३० प्रश्न
- गुणांकन: प्रत्येक प्रश्न १ गुणाचा, निगेटिव्ह मार्किंग नव्हते
विषयवार विश्लेषण
१. बालविकास (Child Development)
- बालकांचा शारीरिक, मानसिक व सामाजिक विकास
- पियाजे, कोहलबर्ग, व्यगोत्स्की यांचे विकास सिद्धांत
- बालकांच्या शिकण्यातील अडथळे व त्यावर उपाय
- बालकांच्या गरजा, प्रेरणा व शिकण्यातील विविधता
विशेष लक्ष: बालकांच्या वयानुसार शिकण्याच्या टप्प्यांवर आधारित प्रश्न अधिक होते.
२. अध्यापनशास्त्र (Pedagogy)
- अध्यापन पद्धती: व्याख्यान, प्रात्यक्षिक, गटचर्चा, प्रकल्प पद्धती
- शिक्षणशास्त्रीय तत्त्वे: सक्रिय शिक्षण, अनुभवाधारित शिक्षण, सहकार्यात्मक शिक्षण
- वर्ग व्यवस्थापन: शिस्त, प्रेरणा, मूल्यांकन पद्धती
- शिक्षणातील नवनवीन दृष्टिकोन: समावेशक शिक्षण, ICT चा वापर
विशेष लक्ष: शिक्षकाने विद्यार्थ्यांच्या विविधतेला कसे सामावून घ्यावे यावर आधारित प्रश्न विचारले गेले.
३. मानसशास्त्रीय संकल्पना
- स्मरणशक्ती, लक्ष, प्रेरणा यांचे प्रकार
- शिकण्यातील अडथळे व त्यावर उपाययोजना
- बालकांच्या भावनिक व सामाजिक विकासाची समज
कठीणता पातळी
- सोपे प्रश्न: विकास सिद्धांतांची मूलभूत माहिती
- मध्यम कठीणता: अध्यापन पद्धती व वर्ग व्यवस्थापन
- कठीण प्रश्न: मानसशास्त्रीय संकल्पनांचे अनुप्रयोग व तत्त्वज्ञान
तयारीसाठी मार्गदर्शन
- विकास सिद्धांतांचा सखोल अभ्यास: पियाजे, व्यगोत्स्की, कोहलबर्ग यांचे टप्पे लक्षात ठेवणे.
- अध्यापन पद्धतींचा सराव: विविध पद्धतींचे फायदे-तोटे समजून घेणे.
- मॉक टेस्ट: वेळ व्यवस्थापन व प्रश्नांचा पॅटर्न समजण्यासाठी उपयुक्त.
- शैक्षणिक मानसशास्त्र: प्रेरणा, स्मरणशक्ती, शिकण्यातील अडथळे यांचा अभ्यास.
MAHARASHTRA TET 2014 PAPER – 1
Sub – Child Psychology and Pedagogy
Sub – Child Psychology and Pedagogy
61. मानसशास्त्रज्ञ व त्यांच्या मानसशास्त्राच्या व्याख्या यानुसार योग्य जोड्या लावा :
(अ) अॅरिस्टॉटल – (i) बोधावस्थेचे शास्त्र
(ब) मॅकड्युगल – (ii) मानव व मानवेतर प्राण्यांच्या वर्तनाचे शास्त्र
(क) विल्यम कुंट – (iii) आत्म्याचे शास्त्र
(ड) मॉर्गन, किंग, रॉबिन्स – (iv) मानवी मनाचे अनुभवमिश्रित व वर्णनात्मक शास्त्र
(अ) अॅरिस्टॉटल – (i) बोधावस्थेचे शास्त्र
(ब) मॅकड्युगल – (ii) मानव व मानवेतर प्राण्यांच्या वर्तनाचे शास्त्र
(क) विल्यम कुंट – (iii) आत्म्याचे शास्त्र
(ड) मॉर्गन, किंग, रॉबिन्स – (iv) मानवी मनाचे अनुभवमिश्रित व वर्णनात्मक शास्त्र
उत्तर: (1) (अ)-(iii), (ब)-(iv), (क)-(i), (ड)-(ii)
स्पष्टीकरण: अॅरिस्टॉटलने मानसशास्त्राला ‘आत्म्याचे शास्त्र’ म्हटले आहे. विल्यम वुंटने ‘बोधावस्थेचे शास्त्र’ तर मॉर्गन व किंग यांनी ‘मानव व मानवेतर प्राण्यांच्या वर्तनाचे शास्त्र’ अशी व्याख्या केली आहे. (टीप: पर्यायांमध्ये किंचित मुद्रणदोष असू शकतो, पण सर्वात जवळचा व प्रमाणित पर्याय 1 आहे).
62. खालील मर्यादांपैकी प्रायोगिक पद्धतीच्या कोणत्या योग्य मर्यादा आहेत ?
(अ) प्रयोज्याचे आंतरिक घटक नियंत्रित असतात.
(ब) ही पद्धती अधिक खर्चिक व वेळखाऊ आहे.
(क) कृत्रिम प्रतिसादाची शक्यता असते.
(ड) प्रयोजक व्यक्ती तज्ज्ञ असणे आवश्यक असते.
(अ) प्रयोज्याचे आंतरिक घटक नियंत्रित असतात.
(ब) ही पद्धती अधिक खर्चिक व वेळखाऊ आहे.
(क) कृत्रिम प्रतिसादाची शक्यता असते.
(ड) प्रयोजक व्यक्ती तज्ज्ञ असणे आवश्यक असते.
उत्तर: (3) (ब), (क) आणि (ड)
स्पष्टीकरण: प्रायोगिक पद्धतीत आंतरिक घटक (उदा. थकवा, कंटाळा, विचार) पूर्णपणे नियंत्रित करणे शक्य नसते. त्यामुळे ‘अ’ हे विधान मर्यादेत बसत नाही. उर्वरित ब, क आणि ड या प्रायोगिक पद्धतीच्या मर्यादा आहेत.
63. खालील विधानांपैकी शिक्षणप्रक्रियेची योग्य वैशिष्ट्ये कोणती ?
(अ) शिक्षण ही त्रिकेंद्रात्मक प्रक्रिया आहे.
(ब) शिक्षण ही स्वयंस्फूर्त प्रक्रिया आहे.
(क) शिक्षण ही नैसर्गिक व सहज प्रक्रिया आहे.
(ड) शिक्षण ही अखंडपणे चालणारी प्रक्रिया आहे.
(अ) शिक्षण ही त्रिकेंद्रात्मक प्रक्रिया आहे.
(ब) शिक्षण ही स्वयंस्फूर्त प्रक्रिया आहे.
(क) शिक्षण ही नैसर्गिक व सहज प्रक्रिया आहे.
(ड) शिक्षण ही अखंडपणे चालणारी प्रक्रिया आहे.
उत्तर: (4) (अ), (ब), (क), (ड), सर्व
स्पष्टीकरण: शिक्षण ही शिक्षक, विद्यार्थी व अभ्यासक्रम अशी त्रिकेंद्रात्मक प्रक्रिया आहे. ती जन्मभर अखंड चालते आणि नैसर्गिक व स्वयंस्फूर्तही असते.
64. एका वेळी एक पायरी, ताबडतोब पडताळा, सक्रिय प्रतिसाद ही तत्त्वे असलेले क्रमन्वित अध्ययन खालीलपैकी कोणत्या उपपत्तींवर आधारलेले आहे ?
उत्तर: (3) साधक अभिसंधान
स्पष्टीकरण: बी. एफ. स्किनर यांच्या ‘साधक अभिसंधान’ (Operant Conditioning) या उपपत्तीवर ‘क्रमन्वित अध्ययन’ (Programmed Learning) आधारलेले आहे. यात ताबडतोब पडताळा (Feedback) मिळतो.
65. किशोरावस्थेतील मुलांच्या विकासासाठी शिक्षकांनी खालीलपैकी कोणत्या गोष्टी करणे आवश्यक आहे ?
(अ) अक्षरांना योग्य वळण लावणे.
(ब) बिनचूक शुद्ध उच्चारांसहित पाठांतर करणे.
(क) गट न करता वैयक्तिक कामाची जबाबदारी देणे.
(ड) मुलांच्या सर्जनशीलता वाढीसाठी उपक्रम राबविणे.
(अ) अक्षरांना योग्य वळण लावणे.
(ब) बिनचूक शुद्ध उच्चारांसहित पाठांतर करणे.
(क) गट न करता वैयक्तिक कामाची जबाबदारी देणे.
(ड) मुलांच्या सर्जनशीलता वाढीसाठी उपक्रम राबविणे.
उत्तर: (4) (अ), (ब) आणि (क) / (वरील पर्यायानुसार)
स्पष्टीकरण: खऱ्या अर्थाने किशोरावस्थेत (Adolescence) गटकार्य व सर्जनशीलता (ड) महत्त्वाची असते. परंतु या प्रश्नाचे पर्याय आणि मूळ उत्तरतालिकेनुसार ‘किशोरावस्था’ (Childhood/Pre-adolescence – वयोगट 6 ते 12) असे गृहीत धरून अ, ब, क या पायाभूत सवयींवर भर दिला जातो असे मानले जाते.
66. कुशाग्र बुद्धिमत्तेच्या विद्यार्थ्यांसाठी शिक्षिकेने खालीलपैकी कोणत्या गोष्टी करणे उपयुक्त ठरेल ?
(अ) इयत्ता गाळून वरच्या वर्गात प्रवेश द्यावा.
(ब) वर्गाध्यापनात त्यांचा सहभाग वाढवावा.
(क) स्वतंत्र अभ्यासक्रम तयार करावा.
(ड) उन्हाळी शाळा सुरू कराव्यात.
(अ) इयत्ता गाळून वरच्या वर्गात प्रवेश द्यावा.
(ब) वर्गाध्यापनात त्यांचा सहभाग वाढवावा.
(क) स्वतंत्र अभ्यासक्रम तयार करावा.
(ड) उन्हाळी शाळा सुरू कराव्यात.
उत्तर: (4) (अ), (ब), (क), (ड), सर्व
स्पष्टीकरण: प्रज्ञावान किंवा कुशाग्र (Gifted) विद्यार्थ्यांसाठी प्रवेग (Acceleration), संवर्धन (Enrichment) आणि विशेष वर्ग या सर्वच मार्गांचा अवलंब करणे उपयुक्त ठरते.
67. प्रयत्नप्रमाद पद्धतीच्या संदर्भात खालीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत ?
(अ) या पद्धतीने अध्ययन करताना प्रगती अगदी सावकाश होते.
(ब) अनावश्यक हालचालींमुळे अधिक श्रम होतात.
(क) या पद्धतीत मिळविलेले यश हा पुष्कळवेळा शुद्ध योगायोग असतो.
(ड) संपादित कौशल्ये दुसऱ्या परिस्थितीत सहज संक्रमित होतात.
(अ) या पद्धतीने अध्ययन करताना प्रगती अगदी सावकाश होते.
(ब) अनावश्यक हालचालींमुळे अधिक श्रम होतात.
(क) या पद्धतीत मिळविलेले यश हा पुष्कळवेळा शुद्ध योगायोग असतो.
(ड) संपादित कौशल्ये दुसऱ्या परिस्थितीत सहज संक्रमित होतात.
उत्तर: (3) (अ), (ब) आणि (क)
स्पष्टीकरण: थॉर्नडाईकच्या प्रयत्न-प्रमाद (Trial and Error) पद्धतीत सुरुवातीला चुका जास्त होतात, वेळ लागतो आणि यश योगायोगाने मिळते. मात्र यातील कौशल्ये ‘सहज’ संक्रमित होतात हे विधान (ड) असत्य आहे.
68. खाली दिलेले भावनिक बुद्धिमत्तेचे पैलू व त्यांचे स्पष्टीकरण यांच्या योग्य जोड्या लावा :
(अ) आत्मभान – (i) स्वतःची बलस्थाने जाणणे
(ब) अभिप्रेरण – (ii) समन्वय राखणे
(क) सहसंवेदना – (iii) कार्यप्रवृत्त करणारी शक्ती
(ड) सामाजिक कौशल्ये – (iv) दुसऱ्या व्यक्तीच्या भूमिकेशी एकरूप होणे
(अ) आत्मभान – (i) स्वतःची बलस्थाने जाणणे
(ब) अभिप्रेरण – (ii) समन्वय राखणे
(क) सहसंवेदना – (iii) कार्यप्रवृत्त करणारी शक्ती
(ड) सामाजिक कौशल्ये – (iv) दुसऱ्या व्यक्तीच्या भूमिकेशी एकरूप होणे
उत्तर: (2) (अ)-(i), (ब)-(iii), (क)-(iv), (ड)-(ii)
स्पष्टीकरण: डॅनियल गोलमन यांच्या भावनिक बुद्धिमत्तेच्या सिद्धांतानुसार: आत्मभान (Self-awareness) म्हणजे स्वतःला ओळखणे. अभिप्रेरण (Motivation) ही शक्ती आहे. सहसंवेदना (Empathy) म्हणजे दुसऱ्याच्या भावनेशी समरस होणे आणि सामाजिक कौशल्य म्हणजे समन्वय राखणे.
69. बुद्धिमत्तेची व्याख्या करताना विल्यम जेम्स यांनी खालीलपैकी कोणत्या घटकावर भर दिला आहे ?
उत्तर: (1) नव्या परिस्थितीशी समायोजन
स्पष्टीकरण: विल्यम जेम्स व स्टर्न यांच्या मते, बुद्धिमत्ता म्हणजे नवीन परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची (समायोजन करण्याची) क्षमता होय.
70. अवबोध आणि प्रतिमा यासंदर्भातील खालीलपैकी कोणती विधाने सत्य आहेत ?
(अ) अवबोध व्यक्तिनिष्ठ तर प्रतिमा वस्तुनिष्ठ असते.
(ब) प्रतिमा ही अवबोधाची नक्कल असते.
(क) अवबोध तुटक नसतात प्रतिमेत तुटकपणा जाणवतो.
(ड) प्रतिमा अवबोधापेक्षा अधिक अस्थिर असते.
(अ) अवबोध व्यक्तिनिष्ठ तर प्रतिमा वस्तुनिष्ठ असते.
(ब) प्रतिमा ही अवबोधाची नक्कल असते.
(क) अवबोध तुटक नसतात प्रतिमेत तुटकपणा जाणवतो.
(ड) प्रतिमा अवबोधापेक्षा अधिक अस्थिर असते.
उत्तर: (3) (ब), (क) आणि (ड)
स्पष्टीकरण: अवबोध (Perception) हा वस्तुनिष्ठ असतो आणि प्रतिमा (Image) ही व्यक्तिनिष्ठ असते. त्यामुळे विधान ‘अ’ चुकीचे आहे. प्रतिमा ही अवबोधावर आधारित (नक्कल) असते व ती अस्थिर आणि तुटक असू शकते.
71. खाली दिलेल्या विधानांपैकी अग्रत संघटक प्रतिमानाविषयी कोणती विधाने योग्य आहेत ?
(अ) अग्रत संघटन प्रतिमानास व्याख्यान अध्यापन प्रतिमान असेही म्हणतात.
(ब) एखाद्या मुद्याचे विवेचन करून तो स्पष्ट करता येतो.
(क) अग्रत संघटक सादर केल्यानंतर हेतू स्पष्ट केला जातो.
(ड) जुन्या माहितीचा अनावश्यक भाग वगळला जातो.
(अ) अग्रत संघटन प्रतिमानास व्याख्यान अध्यापन प्रतिमान असेही म्हणतात.
(ब) एखाद्या मुद्याचे विवेचन करून तो स्पष्ट करता येतो.
(क) अग्रत संघटक सादर केल्यानंतर हेतू स्पष्ट केला जातो.
(ड) जुन्या माहितीचा अनावश्यक भाग वगळला जातो.
उत्तर: (1) (अ) आणि (ब)
स्पष्टीकरण: डेव्हिड आसुबेल यांचे ‘अग्रत संघटक प्रतिमान’ (Advance Organizer Model) हे शाब्दिक किंवा व्याख्यान पद्धतीशी साधर्म्य सांगते, ज्यात नवीन माहिती जुन्या माहितीशी जोडून विवेचन केले जाते.
72. कोणत्या शास्त्रज्ञाने “अध्ययन संक्रमण हे केवळ विषयाच्या सारखेपणावर अवलंबून नसून तत्त्वे शोधून सामान्यीकरण करणे यांवरही अवलंबून आहे” या मुद्यावर भर दिला :
उत्तर: (2) सी. एच. जड्ड
स्पष्टीकरण: चार्ल्स जड्ड (C.H. Judd) यांनी ‘सामान्यीकरणाची उपपत्ती’ (Theory of Generalization) मांडली. त्यांच्या मते तत्त्वे आणि सामान्यीकरणामुळे अध्ययन संक्रमण होते.
73. “चित्रकला, हस्तकला या विषयांच्या अभ्यासात व्यवस्थितपणा, टापटीप, सौंदर्य पाहणारे विद्यार्थी, तो तास संपल्यावर सर्व वर्गभर कचरा करीत निघून जातात.” हे विधान अध्ययन संक्रमणाच्या कोणत्या उपपत्तीशी संबंधित आहे ?
उत्तर: (4) सहेतुक व ध्येयनिष्ठ उपपत्ती
स्पष्टीकरण: बॅग्ले यांच्या ‘ध्येयनिष्ठ उपपत्ती’नुसार (Theory of Ideals) जोपर्यंत एखादा गुण (उदा. स्वच्छता) हे ध्येय म्हणून स्वीकारले जात नाही, तोपर्यंत त्याचे एका विषयातून दुसऱ्या परिस्थितीत संक्रमण होत नाही.
74. ‘विस्मरण’ ही महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. पुढीलपैकी विस्मरणाबाबत कोणती विधाने सत्य आहेत ?
(अ) अभ्यासानंतर मध्यांतरामध्ये अनेक गोष्टी केल्यावर विस्मरण होते.
(ब) अचूक प्रत्यावहन व प्रत्याभिज्ञान विस्मरणावर साधक परिणाम करतात.
(क) अभ्यासानंतर झोप घेतल्यास विस्मरण होते.
(ड) जाणीवपूर्वक दमन केल्यास विस्मरण होते.
(अ) अभ्यासानंतर मध्यांतरामध्ये अनेक गोष्टी केल्यावर विस्मरण होते.
(ब) अचूक प्रत्यावहन व प्रत्याभिज्ञान विस्मरणावर साधक परिणाम करतात.
(क) अभ्यासानंतर झोप घेतल्यास विस्मरण होते.
(ड) जाणीवपूर्वक दमन केल्यास विस्मरण होते.
उत्तर: (3) (अ) आणि (ड)
स्पष्टीकरण: अभ्यासानंतर अनेक इतर गोष्टी केल्यास व्यत्यय (Interference) येतो व विस्मरण होते. तसेच सिगमंड फ्राईडच्या मते कटू आठवणींचे जाणीवपूर्वक दमन (Repression) केल्यानेही विस्मरण होते. (झोप घेतल्याने स्मरण चांगले राहते).
75. अध्यापनाचे यश अध्यापनात निर्माण केल्या जाणाऱ्या प्रेरणेच्या प्रमाणात असते, म्हणजेच अध्ययन हे प्रेरणेवर अवलंबून असते. हे खालीलपैकी कोणत्या विधानांवरून सिद्ध होते ?
(अ) प्रेरणा ही शक्ती असून ती वर्तनाला दिशा देते.
(ब) प्रेरणेमध्ये सातत्य, दिग्दर्शन, विविधता, निवड, स्वस्थता असते.
(क) कोणत्याही प्रेरणेची पूर्तता एकाच मार्गाने होते.
(ड) प्रेरणेमुळे शारीरिक व मानसिक समतोल साधला जातो.
(अ) प्रेरणा ही शक्ती असून ती वर्तनाला दिशा देते.
(ब) प्रेरणेमध्ये सातत्य, दिग्दर्शन, विविधता, निवड, स्वस्थता असते.
(क) कोणत्याही प्रेरणेची पूर्तता एकाच मार्गाने होते.
(ड) प्रेरणेमुळे शारीरिक व मानसिक समतोल साधला जातो.
उत्तर: (2) (अ), (ब) आणि (ड)
स्पष्टीकरण: प्रेरणेची पूर्तता अनेक वेगवेगळ्या मार्गांनी होऊ शकते, त्यामुळे (क) हे विधान चुकीचे आहे. अ, ब आणि ड ही प्रेरणेची योग्य वैशिष्ट्ये आहेत.
76. “व्यक्तिला लहानपणी एखाद्या शिक्षिकेने शिकविलेली कविता, तेव्हाचा प्रसंग जसाच्या तसा खूप वर्षांनी आठवितो”, हे उदाहरण कोणत्या प्रकारच्या कल्पनेचे आहे ?
उत्तर: (4) पुनरुत्पादित कल्पना
स्पष्टीकरण: पूर्वी घेतलेल्या अनुभवांचे जसेच्या तसे मनात चित्र उभे करणे किंवा आठवणे याला ‘पुनरुत्पादित कल्पना’ (Reproductive Imagination) असे म्हणतात.
77. खाली दिलेल्या संकल्पना तयार होण्याच्या टप्प्यांचा योग्य क्रम लावा :
(अ) वस्तू किंवा प्राण्याचे प्रत्यक्ष ज्ञान होणे.
(ब) गुणवैशिष्ट्याचे सामान्यीकरण करणे.
(क) गुणवैशिष्ट्ये ध्यानात येणे.
(ड) संकल्पना तयार करणे.
(इ) अमूर्त रूप देणे.
(अ) वस्तू किंवा प्राण्याचे प्रत्यक्ष ज्ञान होणे.
(ब) गुणवैशिष्ट्याचे सामान्यीकरण करणे.
(क) गुणवैशिष्ट्ये ध्यानात येणे.
(ड) संकल्पना तयार करणे.
(इ) अमूर्त रूप देणे.
उत्तर: (2) (अ), (क), (ब), (इ), (ड)
स्पष्टीकरण: संकल्पना निर्मितीची पायरी: प्रथम प्रत्यक्ष ज्ञान (Perception) -> वैशिष्ट्ये लक्षात येणे (Abstraction of features) -> सामान्यीकरण (Generalization) -> अमूर्त रूप देणे -> शेवटी संकल्पना (Concept) तयार होते.
78. खालीलपैकी अध्ययन संक्रमणाबाबत कोणती विधाने सत्य आहेत ?
(अ) मानसिक शक्तीचा विकास एकदा झाला की अध्ययन संक्रमण आपोआप घडून येते.
(ब) एका क्रियेचा सराव केला तर दुसरी क्रिया सोपी होत नाही.
(क) दोन परिस्थितीमध्ये साम्य जेवढे अधिक तेवढे अध्ययन संक्रमण अधिक होते.
(ड) अध्ययन संक्रमण होण्यासाठी कृती सहेतुक व ध्येयनिष्ठ असावी लागते.
(अ) मानसिक शक्तीचा विकास एकदा झाला की अध्ययन संक्रमण आपोआप घडून येते.
(ब) एका क्रियेचा सराव केला तर दुसरी क्रिया सोपी होत नाही.
(क) दोन परिस्थितीमध्ये साम्य जेवढे अधिक तेवढे अध्ययन संक्रमण अधिक होते.
(ड) अध्ययन संक्रमण होण्यासाठी कृती सहेतुक व ध्येयनिष्ठ असावी लागते.
उत्तर: (3) (अ), (क) आणि (ड) / (आयोगाच्या उत्तरतालिकेनुसार)
स्पष्टीकरण: विधान ‘ब’ पूर्णपणे चुकीचे आहे, कारण एका क्रियेच्या सरावाचा दुसऱ्या क्रियेवर सकारात्मक परिणाम होऊ शकतो (धन संक्रमण). ‘क’ (थॉर्नडाईक) आणि ‘ड’ (बॅग्ले) हे सिद्धांत सत्य आहेत.
79. खालीलपैकी व्याख्यान पद्धती संदर्भातील कोणते विधान असत्य आहे ?
उत्तर: (1) अवधान केंद्रीकरण होते.
स्पष्टीकरण: व्याख्यान पद्धतीत (Lecture Method) विद्यार्थ्यांचा सक्रिय सहभाग कमी असल्याने त्यांचे अवधान (Attention) सतत केंद्रित राहणे कठीण असते. त्यामुळे हे विधान असत्य आहे.
80. खालीलपैकी कोणते अनुवंशासंबंधीचे नियम आहेत ?
(अ) साधर्म्याचा नियम
(ब) वैविध्याचा नियम
(क) पुनरावृत्तीचा नियम
(ड) परागतीचा नियम
(अ) साधर्म्याचा नियम
(ब) वैविध्याचा नियम
(क) पुनरावृत्तीचा नियम
(ड) परागतीचा नियम
उत्तर: (4) (अ), (ब) आणि (ड)
स्पष्टीकरण: अनुवंशाचे तीन प्रमुख नियम आहेत: 1. साधर्म्याचा नियम (Like begets like), 2. वैविध्याचा नियम (Law of Variation), आणि 3. परागतीचा नियम (Law of Regression). ‘पुनरावृत्तीचा नियम’ हा अध्ययनाचा नियम आहे.
81. व्यक्तिविकासासंदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान योग्य आहे ?
उत्तर: (3) विकासावर अनुवंश आणि परिसर यांचा पूरक प्रभाव असतो.
स्पष्टीकरण: व्यक्तीचा विकास हा केवळ अनुवंश किंवा केवळ परिसर यावर अवलंबून नसून, तो या दोन्हींच्या आंतरक्रियेचा व पूरक प्रभावाचा (Heredity × Environment) परिणाम असतो.
82. कुमारावस्थेतील मानसिक व भावनिक विकासासंदर्भात खालीलपैकी कोणते विधान असत्य आहे ?
उत्तर: (3) या वयात शब्दसंपत्ती वाढविण्याकडे कल असतो.
स्पष्टीकरण: शब्दसंपत्ती वेगाने वाढण्याचा काळ हा प्रामुख्याने बाल्यावस्था (Childhood) असतो. कुमारावस्थेत (Adolescence) बंडखोरी, भिन्नलिंगी आकर्षण आणि आदर्शवादाचा शोध ही प्रमुख भावनिक वैशिष्ट्ये असतात.
83. खाली दिलेल्या अध्यापन प्रतिमानांची कुले व त्याअंतर्गत येणारी अध्यापन प्रतिमाने यांच्या योग्य जोड्या लावा :
(अ) ज्ञानप्रक्रियाकरण प्रतिमाने – (i) न्यायतत्त्व शास्त्रीय शोध प्रतिमान
(ब) व्यक्तिगत विकास प्रतिमाने – (ii) निसंवेदनक्षमता प्रतिमान
(क) सामाजिक आंतरक्रिया प्रतिमाने – (iii) सर्जनात्मक प्रतिमान
(ड) वर्तन परिवर्तन प्रतिमाने – (iv) जीवशास्त्रीय पृच्छा प्रतिमान
(अ) ज्ञानप्रक्रियाकरण प्रतिमाने – (i) न्यायतत्त्व शास्त्रीय शोध प्रतिमान
(ब) व्यक्तिगत विकास प्रतिमाने – (ii) निसंवेदनक्षमता प्रतिमान
(क) सामाजिक आंतरक्रिया प्रतिमाने – (iii) सर्जनात्मक प्रतिमान
(ड) वर्तन परिवर्तन प्रतिमाने – (iv) जीवशास्त्रीय पृच्छा प्रतिमान
उत्तर: (1) (अ)-(iv), (ब)-(iii), (क)-(i), (ड)-(ii)
स्पष्टीकरण: ब्रुस जॉयस व मार्शा वील यांच्या वर्गीकरणानुसार: ज्ञानप्रक्रियाकरण – जीवशास्त्रीय पृच्छा प्रतिमान. सामाजिक आंतरक्रिया – न्यायतत्त्व शास्त्रीय शोध प्रतिमान (Jurisprudential). व्यक्तिगत – सर्जनात्मक (Synectics). वर्तन परिवर्तन – निसंवेदनक्षमता (Desensitization).
84. खाली दिलेल्या उद्दिष्टांपैकी लैंगिक शिक्षणाची उद्दिष्ट्ये कोणती ?
(अ) लैंगिकतेविषयी असणारे अज्ञान दूर करणे.
(ब) प्रजोत्पादन संस्थेच्या कार्याची योग्य माहिती देणे.
(क) मुलांना कुटुंबसंस्थेच्या कार्याची माहिती देणे.
(ड) निकोप, सुदृढ शरीरस्वास्थ्यासाठी मार्गदर्शन करणे.
(अ) लैंगिकतेविषयी असणारे अज्ञान दूर करणे.
(ब) प्रजोत्पादन संस्थेच्या कार्याची योग्य माहिती देणे.
(क) मुलांना कुटुंबसंस्थेच्या कार्याची माहिती देणे.
(ड) निकोप, सुदृढ शरीरस्वास्थ्यासाठी मार्गदर्शन करणे.
उत्तर: (4) (अ), (ब), (क), (ड), सर्व
स्पष्टीकरण: दिलेली सर्व विधाने ही लैंगिक शिक्षणाची (Sex Education) महत्त्वाची उद्दिष्टे आहेत, ज्यामुळे मुलांमध्ये शारीरिक व भावनिक निकोपता निर्माण होते.
85. लेखी परीक्षेमध्ये सुधारणा करण्याच्या दृष्टीने खालीलपैकी कोणती बाब उपयुक्त ठरणार नाही ?
उत्तर: (2) वार्षिक परीक्षेला महत्त्व देणे.
स्पष्टीकरण: आधुनिक मूल्यमापन पद्धतीत केवळ एका ‘वार्षिक परीक्षेला’ महत्त्व देण्याऐवजी ‘सातत्यपूर्ण सर्वंकष मूल्यमापनावर’ (CCE) भर दिला जातो. त्यामुळे केवळ वार्षिक परीक्षेला महत्त्व देणे सुधारणेच्या दृष्टीने उपयुक्त नाही.
86. खालीलपैकी कोणती उदाहरणे ‘मूर्ताकडून अमूर्ताकडे’ या अध्यापन सूत्रावर आधारित आहेत ?
(अ) भूगोल विषयात नकाशाचा वापर करणे.
(ब) विद्यार्थ्यांना थोर नेत्यांची चरित्रे सांगणे.
(क) निसर्गचित्र शिकविताना चित्र दाखविणे.
(ड) कवितेचे स्पष्टीकरण करणे.
(अ) भूगोल विषयात नकाशाचा वापर करणे.
(ब) विद्यार्थ्यांना थोर नेत्यांची चरित्रे सांगणे.
(क) निसर्गचित्र शिकविताना चित्र दाखविणे.
(ड) कवितेचे स्पष्टीकरण करणे.
उत्तर: (3) (अ) आणि (क)
स्पष्टीकरण: ‘मूर्त’ (Concrete) म्हणजे डोळ्यांना दिसणाऱ्या वस्तू. नकाशा व चित्र या मूर्त गोष्टी आहेत, ज्यांचा वापर करून अमूर्त संकल्पना स्पष्ट केल्या जातात.
87. खालील मूल्यमापनाच्या साधनांमधील कोणती साधने निरीक्षण तंत्रासाठी वापरतात ?
(अ) पडताळा सूची
(ब) पदनिश्चयन श्रेणी
(क) व्यक्तिमत्त्व प्रश्नावली
(ड) प्रासंगिक नोंदी
(अ) पडताळा सूची
(ब) पदनिश्चयन श्रेणी
(क) व्यक्तिमत्त्व प्रश्नावली
(ड) प्रासंगिक नोंदी
उत्तर: (3) (अ), (ब) आणि (ड)
स्पष्टीकरण: निरीक्षण तंत्रात (Observation Technique) पडताळा सूची (Checklist), पदनिश्चयन श्रेणी (Rating scale) आणि प्रासंगिक नोंदी (Anecdotal records) वापरतात. प्रश्नावली हे आत्म-अहवाल तंत्र आहे.
88. अध्यापन प्रतिमानाच्या बाबतीत खालीलपैकी कोणते विधान असत्य आहे ?
उत्तर: (2) अध्यापन प्रतिमानामध्ये आधारभूत मानसशास्त्रीय सिद्धांतांचा अंतर्भाव असेलच असे नाही.
स्पष्टीकरण: प्रत्येक अध्यापन प्रतिमान (Teaching Model) हे कोणत्या ना कोणत्या मानसशास्त्रीय किंवा शैक्षणिक सिद्धांतावरच आधारलेले असते. त्यामुळे हे विधान असत्य आहे.
89. खालील आक्षेपांपैकी बालोद्यान पद्धतीवर घेतलेला कोणता आक्षेप असत्य आहे ?
उत्तर: (4) मुलांना खूप स्वातंत्र्य मिळते.
स्पष्टीकरण: फ्रोबेलच्या बालोद्यान (Kindergarten) पद्धतीत मुलांना खेळ व कृतीचे स्वातंत्र्य देणे हे तिचे सर्वांत मोठे ‘वैशिष्ट्य’ आहे. हा तिच्यावरील ‘आक्षेप’ (Objection) असू शकत नाही.
90. खालीलपैकी कोणती अध्यापनाची तत्त्वे आहेत ?
(अ) सहनशीलता
(ब) व्यक्तिगत फरक
(क) लोकशाही प्रधानता
(ड) योजनाबद्धता
(अ) सहनशीलता
(ब) व्यक्तिगत फरक
(क) लोकशाही प्रधानता
(ड) योजनाबद्धता
उत्तर: (4) (अ), (ब), (क), (ड), सर्व
स्पष्टीकरण: उत्तम अध्यापनासाठी शिक्षकाकडे सहनशीलता हवी, त्याने विद्यार्थ्यांमधील व्यक्तिगत भेद ओळखले पाहिजेत, वर्गाचे वातावरण लोकशाहीवादी हवे आणि अध्यापन योजनाबद्ध असावे. ही सर्व अध्यापनाची तत्त्वे आहेत.
MAHA TET २०१४ पेपर – १ मधील “बालमानसशास्त्र व अध्यापनशास्त्र” विभाग हा उमेदवारांच्या अध्यापन कौशल्याची कसोटी होता. योग्य तयारी, सिद्धांतांचा सखोल अभ्यास आणि सराव केल्यास या विभागात उच्च गुण मिळविणे शक्य होते.
