नमस्कार शिक्षक आणि विद्यार्थी मित्रांनो,
मार्च २०२६ मध्ये घेण्यात आलेल्या ‘संकलित मूल्यमापन-२’ (SA-2) परीक्षेची अचूक आणि सविस्तर उत्तर पत्रिका (Key Answer) या ब्लॉग पोस्टमध्ये उपलब्ध करून दिली आहे. ही परीक्षा DSERT (बेंगळुरू) द्वारे पुरवलेल्या पाठाधारित मूल्यमापन (LBA – Lesson Based Assessment) प्रश्नपत्रिकेवर आधारित होती.
परीक्षेचा थोडक्यात तपशील:
- इयत्ता: ८वी
- विषय: समाज विज्ञान (Social Science)
- एकूण गुण: ५०
- अभ्यासक्रम: सत्र १ आणि सत्र २ (Sem 1 & 2) मधील संपूर्ण अभ्यासक्रम
यावर्षीची इयत्ता 8वी ची समाज विज्ञान विषयाची SA-2 परीक्षा ही पहिल्या आणि दुसऱ्या अशा दोन्ही सत्रांच्या अभ्यासक्रमावर आधारित होती. विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण मूल्यमापनासाठी DSERT ने 50 गुणांची ही विशेष प्रश्नपत्रिका तयार केली होती.
शिक्षक बांधवांना विद्यार्थ्यांच्या उत्तरपत्रिका अचूकपणे तपासण्यासाठी आणि विद्यार्थ्यांना त्यांच्या गुणांचा योग्य अंदाज घेण्यासाठी ही उत्तर पत्रिका नक्कीच मार्गदर्शक ठरेल. या पोस्टमध्ये तुम्हाला सर्व प्रश्नांची आदर्श उत्तरे सोप्या भाषेत मिळतील.
खाली दिलेल्या लिंकवरून तुम्ही ही उत्तर पत्रिका (PDF स्वरूपात) सहज डाउनलोड करू शकता. तुमच्या वर्गातील विद्यार्थ्यांसोबत आणि इतर शिक्षक मित्रांसोबत ही माहिती नक्की शेअर करा!
SA-2 परीक्षा मार्च 2026 उत्तर पत्रिका
इयत्ता 8 वी: समाज विज्ञान – संकलित मूल्यमापन-02
I. प्रत्येक प्रश्नासाठी किंवा अपूर्ण वाक्यासाठी चार पर्याय दिले आहेत. योग्य पर्याय निवडा आणि लिहा.
1. भारतात शिलालेख जारी करणारा पहिला राजा कोण होता?
उत्तर: A) अशोक
स्पष्टीकरण: सम्राट अशोक हा प्राचीन भारतातील पहिला राजा होता ज्याने आपली धोरणे आणि संदेश लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी शिलालेखांचा वापर केला.
स्पष्टीकरण: सम्राट अशोक हा प्राचीन भारतातील पहिला राजा होता ज्याने आपली धोरणे आणि संदेश लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी शिलालेखांचा वापर केला.
2. कौटिल्य यांचे साहित्यिक कार्य कोणते ?
उत्तर: C) अर्थशास्त्र
स्पष्टीकरण: कौटिल्य (चाणक्य) यांनी ‘अर्थशास्त्र’ हा ग्रंथ लिहिला, जो राज्यकारभार, अर्थनीती आणि लष्करी धोरणांवर आधारित आहे.
स्पष्टीकरण: कौटिल्य (चाणक्य) यांनी ‘अर्थशास्त्र’ हा ग्रंथ लिहिला, जो राज्यकारभार, अर्थनीती आणि लष्करी धोरणांवर आधारित आहे.
3. औपचारिक शिक्षण मिळणारे ठिकाण कोणते?
उत्तर: B) शाळा
स्पष्टीकरण: शाळा हे औपचारिक शिक्षणाचे मुख्य केंद्र आहे जिथे अभ्यासक्रमानुसार पद्धतशीर शिक्षण दिले जाते. (टीप: प्रश्नपत्रिकेत पर्याय B मध्ये शाळा आहे).
स्पष्टीकरण: शाळा हे औपचारिक शिक्षणाचे मुख्य केंद्र आहे जिथे अभ्यासक्रमानुसार पद्धतशीर शिक्षण दिले जाते. (टीप: प्रश्नपत्रिकेत पर्याय B मध्ये शाळा आहे).
4. आर्थिक लाभासाठी केलेले शारीरिक आणि बौद्धिक काम याला काय म्हणतात?
उत्तर: C) आर्थिक क्रिया
स्पष्टीकरण: पैसा किंवा आर्थिक मोबदला मिळवण्याच्या उद्देशाने केलेल्या कोणत्याही कार्याला आर्थिक क्रिया असे म्हटले जाते.
स्पष्टीकरण: पैसा किंवा आर्थिक मोबदला मिळवण्याच्या उद्देशाने केलेल्या कोणत्याही कार्याला आर्थिक क्रिया असे म्हटले जाते.
5. एकाच मालकाद्वारे चालविला जाणारा व्यवसायाला काय म्हणतात?
उत्तर: D) वैयक्तिक मालकी संस्था
स्पष्टीकरण: जेव्हा एखादा व्यवसाय एकाच व्यक्तीद्वारे स्थापित, नियंत्रित आणि चालवला जातो, तेव्हा त्याला वैयक्तिक मालकी संस्था म्हणतात.
स्पष्टीकरण: जेव्हा एखादा व्यवसाय एकाच व्यक्तीद्वारे स्थापित, नियंत्रित आणि चालवला जातो, तेव्हा त्याला वैयक्तिक मालकी संस्था म्हणतात.
II. खालील प्रश्नांची एक वाक्यात उत्तरे द्या.
6. जिल्हा पंचायतच्या अध्यक्ष आणि उपाध्यक्षांचा कार्यकाळ किती असतो?
उत्तर: जिल्हा पंचायतीच्या अध्यक्ष आणि उपाध्यक्षांचा कार्यकाळ तीस (30) महिने असतो.
7. कोणत्याही दोन लोकपरंपरांची (चालीरीतींची) नावे लिहा.
उत्तर: खाणे आणि झोपणे ही सवयींची (चालीरीतींची) दोन उदाहरणे आहेत.
8. सामाजिक संवाद म्हणजे काय ?
उत्तर: दैनंदिन जीवनात आपण अनेक लोकांशी ज्या संवादांमध्ये सहभागी होतो त्यांना सामाजिक संवाद म्हणतात.
9. भूकंपाची तीव्रता मोजण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या उपकरणाचे नाव लिहा?
उत्तर: भूकंपाची तीव्रता ‘भूकंपमापन यंत्र’ (रिश्टर स्केल) या उपकरणाने मोजली जाते.
10. फेरीवाले म्हणजे काय ?
उत्तर: जे व्यापारी डोक्यावर सामान घेऊन घरोघरी जाऊन विकतात, त्यांना फेरीवाले म्हणतात.
III. खालील प्रश्नांची दोन-तीन वाक्यांत उत्तरे द्या.
11. हडप्पा शहराची नगररचना स्पष्ट करा. (किंवा) हमुरब्बीच्या कायद्याचे वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
उत्तर (हडप्पा नगररचना):
- हडप्पामध्ये दोन किंवा अधिक भाग आढळून येतात.
- पश्चिमेकडील भाग अरुंद आणि उंच आहे, त्याला किल्ला म्हणतात.
- पूर्वेकडील भाग रुंद आणि सखल आहे, याला गावे म्हणतात.
- प्रत्येक भागाभोवती जळलेल्या विटांची भिंत आहे.
- हम्मुराबीचे कायदे “डोळ्याबद्दल डोळा, दाताबद्दल दात” या तत्त्वावर आधारित होते.
- एखाद्याला जे काही नुकसान केले जाते, तेच नुकसान त्याचेही होते.
- हे कायदे बॅबिलोनियन समाजाच्या, तसेच महिला आणि गुलामांच्या संरक्षणासाठी तयार केलेले नियम होते.
12. बुद्धांनी सांगितलेली चार आर्य सत्ये कोणती ? / पूर्व-वैदिक आणि उत्तर-वैदिक काळात रचल्या गेलेल्या वेदांची नावे लिहा.
उत्तर (वेदांची नावे): पूर्व-वैदिक आणि उत्तर-वैदिक काळात रचले गेलेले वेद – ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि अथर्ववेद हे आहेत.
13. “एक नागरिक देशाचा सदस्य म्हणून अनेक कर्तव्ये पार पाडतो.” या विधानाचे समर्थन करा.
उत्तर:
- एका नागरिकाची प्रमुख कर्तव्ये संविधानाचे पालन करणे आणि राष्ट्रगीत व राष्ट्रध्वजाचा आदर करणे ही आहेत.
- भारताचे सार्वभौमत्व आणि अखंडता राखणे, तसेच देशाचे रक्षण करणे आणि देशाची सेवा करणे हे नागरिकाचे कर्तव्य आहे.
- अहिंसेच्या धोरणाचे पालन करणे आणि सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण करणे गरजेचे आहे.
14. समाजाचे वेगवेगळे प्रकार लिहा.
उत्तर: समाजाचे प्रामुख्याने चार प्रकार पडतात: शिकार आणि अन्न गोळा करणारा समाज, पशुपालक समाज, कृषी समाज आणि औद्योगिक समाज.
15. “पृथ्वी हा एक अद्वितीय ग्रह आहे.” विश्लेषण करा.
उत्तर:
- पृथ्वी हा सूर्यमालेतील एकमेव ग्रह आहे जिथे जीवसृष्टी आहे.
- पृथ्वी सर्व प्रकारच्या जीवांचे निवासस्थान आहे.
- वनस्पती, प्राणी आणि मानव येथे आहेत कारण पृथ्वीवर तापमान, वायु, वातावरण, जलचक्र आणि सूर्यापासूनचे सुयोग्य अंतर या सर्व गोष्टी अनुकूल आहेत, म्हणून पृथ्वी हा एक अद्वितीय असा ग्रह आहे.
16. सहकारी संस्थांचे प्रकार स्पष्ट करा.
उत्तर: सहकारी संस्थांचे विविध प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत: पत सहकारी संस्था, विपणन सहकारी संस्था, उत्पादक सहकारी संस्था, ग्राहक सहकारी संस्था, शेतकऱ्यांच्या सहकारी संस्था आणि गृहनिर्माण सहकारी संस्था.
IV. खालील प्रश्नांची पाच ते सहा वाक्यांत उत्तरे द्या.
17. “गुप्त काळ हा साहित्याचा सुवर्णकाळ होता” याचे समर्थन करा.
उत्तर:
- गुप्त राजांनी अनेक कवींना राजाश्रय दिला होता; समुद्रगुप्त हे स्वतः एक कवी होते.
- दुसऱ्या चंद्रगुप्ताने साहित्याला मोठ्या प्रमाणावर प्रोत्साहन दिले.
- कालिदास हे एक महान कवी आणि नाटककार होते, त्यांनी अनेक साहित्य रचना केल्या.
- या काळात शकुंतला, शूद्रक, मृच्छकटिक, विशाखा दत्ताचे ‘मुद्राराक्षस’ यांसारखे साहित्य तसेच धर्मशास्त्रे आणि पुराणांचे ज्ञान निर्माण झाले.
18. चोळांच्या गाव प्रशासनाची वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
उत्तर:
- चोळ काळात ग्राम स्वायत्तता लक्षणीयरीत्या विकसित झाली होती.
- ग्रामसभा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या ग्रामसभा प्राथमिक प्रशासकीय संस्था होत्या (उदा. तारो, कुरम किंवा पेरुंगुरी).
- सदस्यांना ‘पेरुमक्कोल’ असे म्हणतात आणि ते निवडणुकीद्वारे निवडले जात असत.
- निवडणुकीसाठी फक्त संस्कृत विद्वान आणि श्रीमंत व्यक्तीच पात्र होते.
19. तापमानावर परिणाम करणारे घटक स्पष्ट करा.
उत्तर: वातावरणातील तापमानावर परिणाम करणारे महत्त्वाचे घटक पुढीलप्रमाणे आहेत: अक्षांश – रेखांश, समुद्रापासूनचे अंतर, वारे, समुद्रसपाटीपासूनची उंची, सागरी प्रवाह, ढग आणि पाऊस.
20. जलप्रदूषणाचे दुष्परिणाम लिहा.
उत्तर:
- पाणी दूषित झाल्यामुळे कॉलरा, क्षयरोग आणि कावीळ यांसारखे आजार पसरतात.
- प्रदूषित पाण्यामुळे जलचरांचा मृत्यू होतो आणि शेतीलाही खूप नुकसान होते.
- पाण्यातील ऑक्सिजनची पातळी कमी होते, ज्यामुळे पर्यावरणीय असंतुलन निर्माण होते.
21. राष्ट्राच्या प्रगतीमध्ये “मागणी” च्या प्रभावाचे स्पष्टीकरण लिहा.
उत्तर:
- मागणीचा उत्पादन क्षेत्रावर लक्षणीय परिणाम होतो; मागणी वाढल्याने उत्पादन, रोजगार, उत्पन्न आणि पुरवठा वाढतो.
- यामुळे लोकांचे राहणीमान सुधारते, राष्ट्रीय उत्पन्न वाढते आणि पर्यायाने देशाची प्रगती होते.
- याउलट, मागणी कमी झाल्याने उत्पादन, उत्पन्न आणि रोजगार कमी होतो.
- म्हणूनच, अर्थशास्त्रामध्ये मागणी ही राष्ट्रीय प्रगतीचे प्रतीक मानली जाते.
V. खालील प्रश्नांची सहा ते आठ वाक्यांत उत्तरे द्या.
22. लोकशाही व्यवस्थेची प्रमुख वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.
उत्तर:
- लोकशाही व्यवस्था नागरिकांना हक्क आणि स्वातंत्र्य देते आणि स्वतंत्र न्यायव्यवस्थेद्वारे नागरिकांना संरक्षण देते.
- ही व्यवस्था समानतेच्या तत्त्वावर आधारित आहे व लोकांना सक्षम नेते निवडण्याची परवानगी देते.
- लोकशाहीत जनमत आणि चर्चेद्वारे निर्णय घेतले जातात आणि व्यक्तिगत विकासासाठी संधी प्रदान केली जाते.
- विरोधी पक्ष सत्ताधारी पक्षाकडून होणारा सत्तेचा गैरवापर रोखण्याचे काम करतो.
- ही शासनप्रणाली नागरिकांमध्ये राष्ट्रवाद, देशभक्ती आणि विविधतेत एकता वाढवण्यास मदत करते.
23. महासागरांचे संरक्षण करण्यासाठी घ्यावयाच्या प्रतिबंधात्मक उपाययोजनांचे विश्लेषण करा.
उत्तर:
- महासागरांचे संवर्धन अत्यंत महत्त्वाचे असून यासाठी जहाजांऐवजी पाइपलाइनद्वारे कच्च्या तेलाची वाहतूक करणे आवश्यक आहे.
- अणुकचरा आणि औद्योगिक रासायनिक प्रदूषकांना समुद्रात पोहोचण्यापासून रोखले पाहिजे.
- बंदरे आणि किनारी शहरांमध्ये कचऱ्याची योग्य प्रकारे विल्हेवाट नियंत्रित करणे गरजेचे आहे.
- किनारी वाळूच्या किनाऱ्यांचे ऱ्हास होण्यापासून संरक्षण करावे.
- तसेच, स्वच्छ आणि आकर्षक पर्यटन स्थळे तयार करून स्थानिक लोक व पर्यटकांमध्ये जागरूकता वाढवावी.
VI. नकाशा भरणे
24. भारताचा नकाशा काढून खालील ठिकाणे दर्शवा: A) नर्मदा नदी B) बनवासी C) ऐहोळे D) एलोरा
उत्तर: (विद्यार्थ्यांनी ही ठिकाणे भारताच्या नकाशावर योग्य ठिकाणी चिन्हांकित करणे अपेक्षित आहे.)
