KAR TET (PAPER-II) मराठी (भाषा–1) – उत्तरे व स्पष्टीकरण
कर्नाटक शिक्षक पात्रता परीक्षा (KAR TET) ही राज्यातील शिक्षक भरती प्रक्रियेतील अत्यंत महत्त्वाची परीक्षा आहे. विशेषतः Paper-II मधील मराठी (भाषा–1) हा घटक भाषा प्रावीण्य, व्याकरण, साहित्य समज, भाषिक कौशल्ये आणि अध्यापनशास्त्रीय दृष्टिकोन यांची तपासणी करणारा मुख्य विभाग आहे. या पोस्टमध्ये दिलेली उत्तरे आणि स्पष्टीकरणे विद्यार्थ्यांना विषय अधिक सखोलपणे समजून घेण्यास मदत करतात.
या विभागातील प्रत्येक प्रश्न मागील वर्षांच्या पॅटर्ननुसार तयार करण्यात आलेला असून, भाषिक उदाहरणे, मराठी व्याकरणातील सूक्ष्म नियम, शब्दार्थ, अलंकार, वाक्यरचना, भाषेचे शैक्षणिक पैलू आणि शिक्षकाने वर्गात भाषा कशी प्रभावीपणे हाताळावी यासंबंधी सर्व मुद्दे यात अंतर्भूत आहेत.
येथे आपणास
- प्रत्येक प्रश्नाचे अचूक उत्तर,
- तार्किक स्पष्टीकरण,
- विद्यार्थ्याला प्रश्न समजण्यासाठी आवश्यक व्याकरण वा साहित्यिक माहिती,
- शिक्षक म्हणून वर्गात भाषा शिकवताना लक्ष ठेवायचे मुद्दे,
- तसेच परीक्षेतील प्रश्नांचा अपेक्षित पॅटर्न
यांचा सविस्तर आढावा मिळेल.
मराठी भाषा हा केवळ संवादाचा साधन नसून विचारशक्ती, अभिव्यक्ती आणि सर्जनशीलता वाढवण्याचे महत्त्वपूर्ण माध्यम आहे. म्हणूनच या ब्लॉगपोस्टमध्ये मराठी भाषेची सौंदर्यपूर्ण रचना, तिची वैविध्यता, शुद्धलेखन नियम, वाक्यरचना, समानार्थी–विरुद्धार्थी शब्द, वाक्प्रचार, म्हणी, भाषाशास्त्रीय संकल्पना आणि ‘भाषा अभ्यास पद्धती’ यांचा व्यवस्थित ऊहापोह केला आहे.
KAR TET मध्ये उच्च गुण मिळवण्यासाठी प्रश्नांचे फक्त उत्तर जाणून घेणे पुरेसे नसून उत्तरामागील कारण समजणे अत्यावश्यक असते. म्हणूनच येथे दिलेल्या प्रत्येक स्पष्टीकरणामध्ये संकल्पना सोप्या भाषेत उलगडून मांडल्या आहेत, जेणेकरून विद्यार्थी कोणत्याही प्रकारच्या प्रश्नांना आत्मविश्वासाने सामोरे जाऊ शकतील.
विशेषत: भाषा-1 म्हणून मराठी निवडणाऱ्या उमेदवारांसाठी हा मॉडेल उत्तरांची खात्रीशीर मार्गदर्शिका, स्व-अभ्यासासाठी उपयुक्त साधन आणि पुनरावृत्ती-साहित्य म्हणून अतिशय उपयुक्त ठरेल.
या पोस्टमधील सविस्तर स्पष्टीकरणे विद्यार्थ्याला केवळ परीक्षेतच नव्हे, तर प्रत्यक्ष वर्गात शिकवताना आवश्यक असलेल्या भाषिक प्रावीण्यातही मदत करतील.मराठी भाषेची मूलतत्त्वे समजून घेण्यासाठी आणि TET मधील उच्च गुणांसाठी हा अभ्यासक्रम अत्यंत परिणामकारक ठरेल.
Karnataka TET PAPER-I
विषय: मराठी (भाषा-1) | प्रश्नपत्रिका
विभाग १: गद्य उतारा
सूचना : उतारा वाचून त्यावरील प्रश्नांची योग्य उत्तरे निवडा.
ज्ञान व विद्या शाळेच्या चार भिंतींच्या आतच मिळते असे नाही. संबंध जगही एक माणसांची शाळा आहे. अन् आयुष्याच्या अखेरच्या घटके पर्यंत माणसाचे शिक्षण चालू असते. शाळेत तुमचे शिक्षक जी विद्या तुम्हांला देतात ती तर मोलाची आहेच, पण त्याव्यतिरिक्त शिकविण्यासारख्या किती तरी गोष्टी आहेत. त्या शिक्षणासाठी कुणी शाळा काढल्या नाहीत, परंतु त्या शिकल्या वाचून मनूष्याच्या जीवनात आनंद निर्माण होत नाही व त्यांच्या अंगी खरा शहाणपणाही येत नाही. रस्त्यावर, क्रीडांगणावर, बस स्थानकावर, देवळात, दुकानात, सभेत, बाजारात तुम्ही जाल त्या ठिकाणी शिकण्यासारख्या गोष्टी आढळतील! मात्र त्या शोधण्यासाठी दृष्टी तुम्हाला असली पाहिजे आणि तुमच्या अंगी हौस असली पाहिजे. अवलोकन शक्ती व आवड या दोने गुणांचे संवर्धन तुम्ही शक्य तितके केले पाहिजे. टीप कागद ज्याप्रमाणे शाईचा थेंब टिपून घेतो त्याप्रमाणे शिकण्यासारख्या गोष्टी तुम्ही शोधक नजरेने टिपून घेतल्या पाहिजेत. जे जे सुंदर, उपयुक्त अनुकरणीय दिसेल तेथे आत्मसात करण्याचा तुमचा प्रयत्न असला पाहिजे. यासाठी विविध विषयांची जिज्ञासा, लालसा, आवड तुम्ही तुमच्या अंगी वाढविली पाहिजे. जो विद्यार्थी केवळ पुस्तकी ज्ञानात प्रवीण आहे, त्याच्यापेक्षा जो अभ्यासात प्रवीण असूनही इतर विद्यांची ज्याने ओळख करुन घेतली आहे त्याची कौतुकाने पाठ थोपटली पाहिजे.
ज्ञान व विद्या शाळेच्या चार भिंतींच्या आतच मिळते असे नाही. संबंध जगही एक माणसांची शाळा आहे. अन् आयुष्याच्या अखेरच्या घटके पर्यंत माणसाचे शिक्षण चालू असते. शाळेत तुमचे शिक्षक जी विद्या तुम्हांला देतात ती तर मोलाची आहेच, पण त्याव्यतिरिक्त शिकविण्यासारख्या किती तरी गोष्टी आहेत. त्या शिक्षणासाठी कुणी शाळा काढल्या नाहीत, परंतु त्या शिकल्या वाचून मनूष्याच्या जीवनात आनंद निर्माण होत नाही व त्यांच्या अंगी खरा शहाणपणाही येत नाही. रस्त्यावर, क्रीडांगणावर, बस स्थानकावर, देवळात, दुकानात, सभेत, बाजारात तुम्ही जाल त्या ठिकाणी शिकण्यासारख्या गोष्टी आढळतील! मात्र त्या शोधण्यासाठी दृष्टी तुम्हाला असली पाहिजे आणि तुमच्या अंगी हौस असली पाहिजे. अवलोकन शक्ती व आवड या दोने गुणांचे संवर्धन तुम्ही शक्य तितके केले पाहिजे. टीप कागद ज्याप्रमाणे शाईचा थेंब टिपून घेतो त्याप्रमाणे शिकण्यासारख्या गोष्टी तुम्ही शोधक नजरेने टिपून घेतल्या पाहिजेत. जे जे सुंदर, उपयुक्त अनुकरणीय दिसेल तेथे आत्मसात करण्याचा तुमचा प्रयत्न असला पाहिजे. यासाठी विविध विषयांची जिज्ञासा, लालसा, आवड तुम्ही तुमच्या अंगी वाढविली पाहिजे. जो विद्यार्थी केवळ पुस्तकी ज्ञानात प्रवीण आहे, त्याच्यापेक्षा जो अभ्यासात प्रवीण असूनही इतर विद्यांची ज्याने ओळख करुन घेतली आहे त्याची कौतुकाने पाठ थोपटली पाहिजे.
१. माणसाचे शिक्षण इथपर्यंत चालते.
उत्तर: (४) शेवटच्या घटकेपर्यंत
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात स्पष्ट म्हटले आहे की “आयुष्याच्या अखेरच्या घटके पर्यंत माणसाचे शिक्षण चालू असते.”
२. विद्यार्थ्यांनी या पद्धतीने ज्ञान मिळविले पाहिजे.
उत्तर: (१) उपयुक्त, अनुकरणीय दिसेल ते आत्मसात करुन
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात दिले आहे, “जे जे सुंदर, उपयुक्त अनुकरणीय दिसेल तेथे आत्मसात करण्याचा तुमचा प्रयत्न असला पाहिजे.”
३. कांही विद्यार्थी फक्त या ज्ञानात पारंगत असतात.
उत्तर: (३) पुस्तकी
स्पष्टीकरण: उताऱ्याच्या शेवटी उल्लेख आहे की “जो विद्यार्थी केवळ पुस्तकी ज्ञानात प्रवीण आहे…”
४. कौतुकाने पाठ यांचीच थोपटली पाहिजे.
उत्तर: (२) अभ्यासा बरोबर इतर विद्यांची ओळख करुन घेतलेल्या विद्यार्थ्यांची
स्पष्टीकरण: उताऱ्यानुसार, जो अभ्यासात प्रवीण असूनही इतर विद्यांची ओळख करून घेतो, त्याचे कौतुक केले पाहिजे.
५. हे या उताऱ्याला समर्पक शिर्षक होईल.
उत्तर: (३) जग एक शाळा
स्पष्टीकरण: उताऱ्याची सुरुवातच “संबंध जगही एक माणसांची शाळा आहे” या वाक्याने झाली आहे, त्यामुळे हे शीर्षक योग्य आहे.
६. या उताऱ्यात यावर प्रकाश झोत टाकण्यात आला आहे.
उत्तर: (३) अवलोकन शक्ती व आवड या गुणावर
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात आजूबाजूच्या जगातून शिकण्यासाठी ‘अवलोकन शक्ती’ आणि ‘आवड’ जोपासण्यावर भर दिला आहे.
७. विविध विषय आत्मसात करण्यासाठी आपल्या अंगी आपण हे गुण वाढविले पाहिजेत.
उत्तर: (१) जिज्ञासा, लालसा व आवड
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात स्पष्ट उल्लेख आहे: “यासाठी विविध विषयांची जिज्ञासा, लालसा, आवड तुम्ही तुमच्या अंगी वाढविली पाहिजे.”
८. याच्या शिवाय मनुष्याच्या जीवनात श्रेष्ठत्व निर्माण होणार नाही.
उत्तर: (३) शहाणपणाशिवाय
स्पष्टीकरण: उताऱ्यानुसार, जगातील गोष्टी शिकल्यावाचून मनुष्याच्या अंगी “खरा शहाणपणा” येत नाही, जो श्रेष्ठत्वासाठी आवश्यक आहे.
विभाग २: पद्य (कविता)
रस्त्याकाठी प्रचंड पिंपळः
पानांची अव्याहत सळसळ;
गडद पोपटी हिरवट कांळी
पिंपळपानें लाल कोवळीं
ऐन दुपारी झगमग करती
जल लहरींचा भास निर्मिती
त्या पानांचा दाट पिसारा;
त्यांतुन झरती प्रकाशधारा
शोषुन शीतलता रंगाची
कोमलता अन् पर्णांतरिंची
चिरप्रवासी सडक खालती;
रूक्ष विरागी धूळभरू ती.
तीहि लोभली त्याला पाहुन;
घेई वळसा जाई जवळुन.
आणिक येते कसली दाटी
पिंपळाचिया पारावरती ?
जमले येथे कशास खेडुत ?
काय चालले असेल येथे ?
९. यांची अव्याहत सळसळ चालते.
उत्तर: (२) पिंपळ पानांची
स्पष्टीकरण: कवितेत पिंपळाच्या झाडाचे वर्णन आहे आणि “पानांची अव्याहत सळसळ” असा उल्लेख आहे.
१०. ‘झगमग करती’ याचा अर्थ.
उत्तर: (१) चमकती
स्पष्टीकरण: झगमग करणे म्हणजे चमकणे (Shining/Glittering).
११. जललहरींचा भास यावेळी होतो.
उत्तर: (४) ऐनदुपारी
स्पष्टीकरण: ओळ: “ऐन दुपारी झगमग करती, जल लहरींचा भास निर्मिती”.
१२. ‘प्रकाशधारा झरती’ याचा अर्थ.
उत्तर: (४) प्रकाश किरण
स्पष्टीकरण: झाडाच्या पानांतून प्रकाश झिरपतो, म्हणजेच प्रकाशाची किरणे खाली येतात.
१३. रंगाची शितलता तर पर्णांतरीची ________.
उत्तर: (४) कोमलता
स्पष्टीकरण: कवितेतील ओळ: “शोषुन शीतलता रंगाची, कोमलता अन् पर्णांतरिंची”.
१४. सडक अशी आहे.
उत्तर: (१) रूक्ष विरागी धूळ भरू
स्पष्टीकरण: कवितेत सडकेचे वर्णन “रूक्ष विरागी धूळभरू ती” असे केले आहे.
१५. सडक याला वळसा घेऊन जाते.
उत्तर: (२) पिंपळाला
स्पष्टीकरण: “तीहि लोभली त्याला पाहुन; घेई वळसा जाई जवळुन” – येथे ‘त्याला’ म्हणजे पिंपळाच्या झाडाला.
विभाग ३: व्याकरण व अध्यापनशास्त्र
१६. याला साऱ्या जीवनाचा पाया असे म्हणतात.
उत्तर: (१) मातृभाषा
स्पष्टीकरण: मातृभाषा ही व्यक्तीच्या विचारांची आणि भावनांची पहिली भाषा असते, म्हणून तिला शिक्षणाचा व जीवनाचा पाया मानले जाते.
१७. या शक्तीचा आंतरभाव आकलनासाठी होतो.
उत्तर: (१) एकाग्रता
स्पष्टीकरण: आकलन (Comprehension) होण्यासाठी मनाची एकाग्रता (Concentration) ही मूलभूत शक्ती आवश्यक असते.
१८. संदर्भ ग्रंथांच्या मदतीने या कौशल्यात वाढ होते.
उत्तर: (२) वाचन कौशल्य
स्पष्टीकरण: संदर्भ ग्रंथ वाचल्याने शब्दसंपत्ती वाढते आणि वाचनाची गती व समज सुधारते, म्हणून वाचन कौशल्याचा विकास होतो.
१९. विद्यार्थ्यांच्या आकलन शक्तीमध्ये याचा आंतरभाव होतो.
उत्तर: (१) विचार करुन प्रश्न सोडविणे
स्पष्टीकरण: आकलन झाले आहे की नाही हे पाहण्यासाठी विचारपूर्वक प्रश्नांची उत्तरे देणे हा उत्तम मार्ग आहे.
२०. हे घटक नियोजनामुळे साध्य होते.
उत्तर: (३) उद्दिष्टे साध्य होतात
स्पष्टीकरण: नियोजनाचा मुख्य हेतूच ठरवलेली शैक्षणिक उद्दिष्टे (Learning Objectives) योग्य वेळेत व प्रभावीपणे साध्य करणे हा असतो.
२१. यामुळे प्रगटीकरणात्मक विकास घडून येतो.
उत्तर: (१) भाषण कौशल्य
स्पष्टीकरण: भाषण हे ‘प्रगटीकरणाचे’ (Expression) प्रमुख माध्यम आहे. वाचन व श्रवण ही ग्रहण करणारी (Receptive) कौशल्ये आहेत.
२२. यासाठी पाठांतर करावे.
उत्तर: (३) प्रगटीकरणासाठी
स्पष्टीकरण: पाठांतरामुळे शब्दोच्चार आणि भाषाशैली सुधारते, ज्यामुळे प्रभावी ‘प्रगटीकरण’ करण्यास मदत होते. (काही संदर्भात ‘भाषा आकलन’ देखील उत्तर असू शकते, पण प्रगटीकरण अधिक समर्पक आहे).
२३. मातृभाषेचा शिक्षक हा असा असावा.
उत्तर: (१) वाङ्मयाचा व्यासंगी
स्पष्टीकरण: भाषेच्या शिक्षकाला साहित्याचा (वाङ्मयाचा) खोलवर अभ्यास असणे आवश्यक आहे जेणेकरून तो विद्यार्थ्यांमध्ये भाषेची गोडी निर्माण करू शकेल.
२४. याला वार्षिक नियोजन असे म्हणतात.
उत्तर: (१) त्या त्या विषयाचा प्रत्येक महिन्यात कोणता व किती भाग शिकवावयाचा
स्पष्टीकरण: वार्षिक नियोजनात संपूर्ण वर्षाचा अभ्यासक्रम महिन्यावार विभागलेला असतो.
२५. मूल्यमापन म्हणजे ________.
उत्तर: (२) उद्दिष्टे किती प्रमाणात साध्य झाली… याची चाचणी घेणे
स्पष्टीकरण: मूल्यमापन (Evaluation) ही एक व्यापक प्रक्रिया आहे जी शिक्षणाची उद्दिष्टे कितपत यशस्वी झाली हे पडताळून पाहते.
२६. आशय विद्यार्थ्यांच्या मनावर ठसविण्यासाठी हे करावे:
उत्तर: (३) पूरक ज्ञानाची जोड द्यावी
स्पष्टीकरण: केवळ पुस्तकी ज्ञान न देता त्याला बाह्य जगातील किंवा इतर संदर्भातील ‘पूरक ज्ञानाची’ जोड दिल्यास आशय पक्का होतो.
२७. अध्यापनाच्या सर्व पायऱ्यामध्ये उपयोगिली जाणारी ही महत्त्वपूर्ण अशी क्रिया आहे.
उत्तर: (२) फलक लेखन
स्पष्टीकरण: फलक लेखन (Blackboard Writing) हे अध्यापनाच्या सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत (प्रस्तावना ते समारोप) सातत्याने वापरले जाणारे साधन आहे.
२८. ही मौखिक प्रकटणातील मुलभूत बाब आहे.
उत्तर: (४) प्रत्येक शब्दाचा शुद्ध व स्पष्ट उच्चार करता येणे
स्पष्टीकरण: मौखिक (Oral) भाषेत उच्चारांची स्पष्टता आणि शुद्धता ही पायाभूत गरज आहे.
२९. योग्य शब्द उच्चारासाठी परिहार बोधनाचा टप्पा हा आहे.
उत्तर: (४) योग्य शब्द ऐकण्याचा
स्पष्टीकरण: उच्चार सुधारण्यासाठी आधी योग्य उच्चार ‘ऐकणे’ (Listening) अत्यंत आवश्यक आहे (श्रवण).
३०. अनुभवांची योग्य प्रकारे जुळणी करुन नवीन कृती निर्माण होते तेव्हा त्यास म्हणतात.
उत्तर: (३) सृजनशीलता
स्पष्टीकरण: जुन्या अनुभवांच्या आधारे काहीतरी नवीन आणि कल्पक निर्माण करणे म्हणजे सृजनशीलता (Creativity).
