CTET 2024 PAPER-I विषय – मराठी (भाषा – 1) उत्तर
CTET 2024 Paper-I मराठी (भाषा–1) प्रश्नपत्रिका, उत्तरे आणि सविस्तर स्पष्टीकरणांसह संपूर्ण मार्गदर्शक. भाषिक कौशल्ये, अध्यापनशास्त्र, व्याकरण व आकलनासाठी उत्तम तयारी सामग्री. CTET उमेदवारांसाठी उपयुक्त पोस्ट.
केंद्रीय शिक्षक पात्रता परीक्षा (CTET) 2024 ही भारतातील सर्वात महत्त्वाची व विश्वसनीय राष्ट्रीय शिक्षक पात्रता परीक्षा मानली जाते. शिक्षक म्हणून करिअर घडवू इच्छिणाऱ्या उमेदवारांसाठी CTET प्रमाणपत्र असणे अत्यंत आवश्यक ठरते. विशेषतः Paper-I मध्ये ‘मराठी भाषा – 1’ हा घटक मुलांच्या भाषिक कौशल्यांचा विकास, अध्यापन पद्धती, व्याकरण, भाषा ग्रहणक्षमता आणि साहित्यिक समज वाढविण्यासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतो.
या ब्लॉगपोस्टमध्ये CTET 2024 Paper-I मराठी (भाषा-1) या घटकातील सर्व प्रश्न, त्यांची उत्तरे आणि स्पष्टीकरणे समाविष्ट केली आहेत. वाचकांना प्रत्येक प्रश्नामागील संकल्पना, परीक्षेची भाषा पद्धती, अभ्यासक्रमातील मुख्य मुद्दे आणि प्रश्न विचारण्याची पद्धत यांचे स्पष्ट आकलन होईल.
काय मिळेल?
- CTET 2024 Paper-I मधील मराठी (भाषा–1) विषयाचे अद्ययावत प्रश्न
- प्रत्येक प्रश्नासोबत मुद्देसूद आणि सोपे स्पष्टीकरण
- भाषा अध्यापनातील महत्त्वाच्या संकल्पना
- व्याकरण, अलंकार, छंद, संदर्भासहित अर्थ, साहित्य प्रकार, भाषिक कौशल्ये यांचे पुनरावलोकन
- CTET परीक्षेत भाषा पेपर कसा सोडवावा याबाबत टिप्स
CTET मराठी भाषा-1 चे महत्त्व
‘भाषा – 1’ हा घटक उमेदवाराची मातृभाषेतली क्षमता, वाचन कौशल्य, आकलन, लेखन कौशल्य आणि अध्यापनशास्त्रीय जाण तपासतो. शिक्षक म्हणून वर्गात प्रभावीपणे शिकवण्यासाठी उमेदवाराची भाषिक क्षमता उच्च दर्जाची असणे आवश्यक असते. त्यामुळे अध्यापनशास्त्र (Pedagogy) आणि भाषा समज (Comprehension) हे दोन्ही भाग या विषयात महत्त्वाचे आहेत.
या ब्लॉगपोस्टच्या मदतीने उमेदवारांना केवळ उत्तरेच मिळणार नाहीत तर त्या उत्तरांमागील तर्क, भावना, अध्यापन पद्धती आणि CBSE च्या नमुना प्रश्नपत्रिकांशी संबंधित अभ्यास पद्धतीही शिकायला मिळेल.
कोणासाठी उपयुक्त?
- CTET 2024 Paper-I ची तयारी करणारे उमेदवार
- शिक्षक भरती, नियुक्ती परीक्षा किंवा TET परीक्षांसाठी अभ्यास करणारे विद्यार्थी
- अध्यापनशास्त्राचे विद्यार्थी
- भाषा–१ म्हणून मराठीची निवड करणारे सर्व शिक्षक
CTET 2024 PAPER-I
विषय – मराठी (भाषा – 1) | भाग – IV
सूचना : पुढील उतारा वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 91 ते 99 यासाठी योग्य पर्याय निवडा :
91. ‘पण दिवसांगणिक वाढणाऱ्या त्या बाळाला’ यातील अधोरेखित काय आहे ? (अधोरेखित शब्द -दिवसांगणिक)
स्पष्टीकरण: वाक्यातील क्रिया ज्याच्यावर घडते ते ‘कर्म’ असते. येथे ‘बाळाला’ या शब्दावर क्रियेचा परिणाम होत आहे, म्हणून ते कर्म आहे.
92. ‘बाळाला आपण प्रयत्नपूर्वक व्यवहारी जगात खेचतो.’ यातील अधोरेखित शब्दाचे व्याकरण ओळखा. (अधोरेखित शब्द -खेचतो)
स्पष्टीकरण: ‘खेचतो’ या क्रियापदाला ‘बाळाला’ हे कर्म असल्यामुळे हे सकर्मक क्रियापद आहे.
93. पुढीलपैकी विरुद्ध अर्थ देणारी शब्दजोडी ओळखा.
स्पष्टीकरण: सत्य आणि असत्य हे एकमेकांचे विरुद्धार्थी शब्द आहेत. बाकीच्या जोड्या समानार्थी किंवा संबंधित शब्दांच्या आहेत.
94. लेखिकेच्या मते बाळ जन्माला आल्याबरोबर कसं दिसतं ?
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात उल्लेख आहे: “बीजामधून नुकत्याच अंकुरलेल्या दोन कोवळ्या पोपटी पानांसारखं.”
95. ‘सर्वात निर्मळ रूप’ यातील निर्मळ काय आहे ?
स्पष्टीकरण: ‘निर्मळ’ हा शब्द ‘रूप’ या नामाची अधिक माहिती सांगतो, म्हणून ते विशेषण आहे.
96. झाड नको असेल तर आदिवासी काय करतात ?
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात म्हटले आहे की, “ते सगळे मिळून रोज त्या नको असलेल्या झाडाजवळ जातात आणि त्याला मनसोक्त शिवीगाळ करतात, दूषण देतात.”
97. लेखिकेची मैत्रीण झाडांशी पुढीलपैकी काय करीत नाही ?
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात मैत्रीण झाडांना थोपटते, बोलते आणि मन मोकळे करते असे म्हटले आहे, पण ती त्यांना रागवते असे म्हटले नाही.
98. ‘निरागस’ या शब्दाचा समानार्थी नसलेला शब्द ओळखा.
स्पष्टीकरण: ‘आकस’ म्हणजे द्वेष किंवा मत्सर, जे ‘निरागस’ (innocent) चा समानार्थी नाही.
99. बाळाच्या दृष्टीने एकमेव सत्य म्हणजे
स्पष्टीकरण: उताऱ्यात स्पष्ट म्हटले आहे: “त्याच्या दृष्टीने सत्य म्हणजे त्याची माता.”
सूचना : पुढील कविता वाचा आणि प्रश्न क्रमांक 100 ते 105 यासाठी योग्य पर्यायाची निवड करा :
100. ‘तुझ्या घरावर, कौलारावर असेल बरसत’ यातील अधोरेखित शब्दाचे व्याकरण ओळखा. (अधोरेखित शब्द -घरावर, कौलारावर)
स्पष्टीकरण: ‘वर’ हा शब्द ‘घरा’ आणि ‘कौलारा’ या नामांना जोडून आला आहे, त्यामुळे तो शब्दयोगी अव्यय आहे.
101. ‘घेऊनिया पाऊस आला’ यातील ‘पाऊस’ काय आहे ?
स्पष्टीकरण: ‘पाऊस’ हे सामान्य नाम आहे. (तसेच वाक्यात ते कर्त्याचे कार्य करत आहे, परंतु दिलेल्या पर्यायांमध्ये ‘नाम’ हा योग्य प्रकार दर्शवतो).
102. ‘मौन तुझे ओथंबुन भरले’ यातील ‘ओथंबुन’ म्हणजे
स्पष्टीकरण: ‘ओथंबणे’ म्हणजे काठोकाठ भरून वाहणे किंवा ओसंडून जाणे.
103. कवीच्या मते आलेला पाऊस कशाचे प्रतीक आहे ?
स्पष्टीकरण: कवितेच्या सुरुवातीलाच “उदासी घेउनिया पाऊस आला” असे म्हटले आहे, त्यामुळे तो उदासीनतेचे प्रतीक आहे.
104. प्रस्तुत कवितेतून कवीने पुढीलपैकी काय व्यक्त केले आहे ?
स्पष्टीकरण: कवितेत आठवणी, निरोप आणि व्याकुळता यांचे वर्णन आहे, जे विरहभावना दर्शवते.
105. आलेला पाऊस पुढीलपैकी काय घेऊन आलेला नाही ?
स्पष्टीकरण: पाऊस उदासी, व्याकुळ डोळे, आणि भिजलेली हाक घेऊन आला आहे, पण आनंदाचे गाणे नाही.
शिक्षणशास्त्र (Pedagogy)
106. मातृभाषाधारित बहुभाषिकत्त्व कशाचा पुरस्कार करते ?
स्पष्टीकरण: मातृभाषाधारित बहुभाषिकत्वाचा अर्थ असा आहे की मुलांनी शिक्षणाची सुरुवात त्यांच्या मातृभाषेतून करावी आणि नंतर इतर भाषा शिकाव्यात.
107. संहिता आकलनाच्या पद्धतींच्या संदर्भातले चुकीचे विधान शोधा ?
स्पष्टीकरण: हे विधान चुकीचे आहे. चाळणे (Skimming) म्हणजे वरवरची कल्पना घेण्यासाठी जलद वाचणे, सखोल वाचन नाही.
108. जेव्हा मुले भाषेच्या माध्यमातून वस्तू, घटना, सभोवतालच्या घटनांबद्दल विचारतात तेव्हा ते इतरांपेक्षा कोणत्या भाषिक घटकांचा अधिक वापर करतात ?
स्पष्टीकरण: जेव्हा मुले प्रश्न विचारून जगाची माहिती घेण्याचा प्रयत्न करतात, तेव्हा ते भाषेच्या ‘स्वयंशोध’ (Heuristic) कार्याचा वापर करतात.
109. मानवी भाषेतील कोणत्या वैशिष्ट्यांमुळे माणसे त्यांच्या नजीकच्या काळात अस्तित्त्वात नसलेल्या वस्तू, घटनांबद्दल बोलू शकतात ?
स्पष्टीकरण: ‘स्थानांतरण’ (Displacement) हे मानवी भाषेचे वैशिष्ट्य आहे ज्यामुळे आपण भूतकाळ, भविष्यकाळ किंवा समोर नसलेल्या गोष्टींबद्दल बोलू शकतो.
110. आकलनासह वाचन या संदर्भात पुढीलपैकी कोणते कौशल्य गृहित धरले जात नाही ?
स्पष्टीकरण: आकलनासह वाचनात अर्थाला महत्त्व असते, केवळ स्वतंत्र अक्षरांना ओळखण्यावर भर दिला जात नाही.
111. पुढीलपैकी व्याकरण-अनुवाद माध्यमातून द्वितीय भाषा शिकवण्याचे कोणते वैशिष्ट्य नाही ?
स्पष्टीकरण: व्याकरण-अनुवाद पद्धतीत (Grammar-Translation Method) थेट दुसऱ्या भाषेत बोलण्यावर भर नसतो, तर अनुवादावर आणि नियमांवर असतो. त्यामुळे हे वैशिष्ट्य नाही.
112. शिक्षिका आपल्या विद्यार्थ्यांना विचारते, ‘मी दिलेल्या अनुभवावर आधारित प्रश्नांची उत्तरे तुम्ही कशी दिलीत आणि त्यांची उत्तरे देताना तुमच्या मनात नक्की काय सुरू होते ?’ हे ____________ याचे उदाहरण आहे.
स्पष्टीकरण: स्वतःच्या विचार प्रक्रियेबद्दल विचार करणे याला ‘अधिज्ञानात्मकता’ (Metacognition) म्हणतात.
113. पुढीलपैकी कोणती बाब क्राशेन (Krashen) चे सिद्धांत आणि व्यगोत्स्की (Vygotsky) च्या ZPD’ त समान आहे ?
स्पष्टीकरण: क्राशेनचा ‘Comprehensible Input (i+1)’ सिद्धांत आणि व्यगोत्स्कीचा ‘ZPD’ दोन्ही मुलाच्या सध्याच्या पातळीपेक्षा थोड्या वरच्या पातळीवर शिकवण्याशी संबंधित आहेत.
114. कमिन्सच्या (Cummins) आंतर अवलंबित्त्वाच्या सिद्धांतानुसार पुढीलपैकी कोणत्या गोष्टी एकमेकांवर अवलंबित असतात ?
स्पष्टीकरण: कमिन्सच्या मते, शैक्षणिक भाषा नैपुण्य (CALP) एका भाषेतून दुसऱ्या भाषेत हस्तांतरित होते, म्हणून ते परस्परलंबित असतात.
115. पुढीलपैकी कोणते विधान अक्षरांपासून वाचन सुरू करण्याऐवजी शब्द आणि लहान गोष्टीपासून सुरू करण्याच्या संदर्भात समर्थन करीत नाही ?
स्पष्टीकरण: हे विधान संदिग्ध आहे. जर याचा अर्थ “शब्दांच्या तुलनेत अक्षरे पाठ करणे सोपे असते” असा घेतला तर ते शब्द-पद्धतीला विरोध करते. इतर सर्व पर्याय शब्द/गोष्टी पद्धतीचे स्पष्ट समर्थन करतात.
116. भाषा आणि बोलीच्या संदर्भात भाषिकदृष्ट्या कोणते विधान अचूक आहे ?
स्पष्टीकरण: भाषिकदृष्ट्या, भाषा आणि बोली यामध्ये फरक करण्यासाठी कोणताही कडक वैज्ञानिक निकष नाही; हा फरक मुख्यत्वे सामाजिक आणि राजकीय असतो.
117. वीरा एक सात महिन्याची मुलगी आहे. ती आता स्वर आणि व्यंजनयुक्त आवाज काढते. ती पुढीलपैकी कोणत्या प्रकारे संभाषण करते ?
स्पष्टीकरण: सुमारे 6-7 महिन्यांच्या वयात बाळे स्वर आणि व्यंजनांचे मिश्रण करून आवाज काढतात (उदा. बा-बा, दा-दा), याला ‘बडबड’ (Babbling) म्हणतात.
118. उत्पादक शब्दसंग्रह म्हणजे
स्पष्टीकरण: उत्पादक शब्दसंग्रह (Productive Vocabulary) म्हणजे ते शब्द जे आपण स्वतः बोलताना किंवा लिहिताना सक्रियपणे वापरतो.
119. पुढीलपैकी कोणते विधान ‘भाषा आत्मसात तंत्र’ (LAD) चे योग्य विश्लेषण नाही ?
स्पष्टीकरण: चोम्स्कीचे LAD (Language Acquisition Device) प्रामुख्याने व्याकरण आणि भाषेची रचना कशी आत्मसात केली जाते यावर लक्ष केंद्रित करते, अलंकारिक भाषेवर नाही.
120. भाषिक समुदायात ‘s’ चे उच्चारण दोन वेगवेगळ्या सामाजिक-आर्थिक गटातील माणसांकडून वेगवेगळ्या प्रकारे होते असे लक्षात येते. हे कशाचे उदाहरण आहे ?
स्पष्टीकरण: जेव्हा भाषेतील बदल सामाजिक घटकांमुळे (उदा. सामाजिक वर्ग) होतात, तेव्हा त्याला ‘समाज भाषा वैज्ञानिक परिवर्तन’ (Sociolinguistic variation) म्हणतात.
शेवटी…
CTET 2024 Paper-I मराठी (भाषा–1) मधील सर्व प्रश्नोत्तरे आणि स्पष्टीकरणांसह दिलेला हा ब्लॉगपोस्ट तुमच्या अभ्यासासाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरेल. योग्य सराव, प्रश्नांचे विश्लेषण आणि अध्यापनशास्त्राचा सखोल अभ्यास केल्यास तुम्हाला CTET मध्ये उच्च गुण मिळवणे अधिक सोपे होईल.
CTET 2024 Marathi Language 1
CTET Marathi Language Pedagogy
CTET मराठी भाषा 1 प्रश्नपत्रिका
CTET मराठी प्रश्नोत्तरे
CTET 2024 Paper-I Solutions
CTET 2024 मराठी उत्तरांसह स्पष्टीकरण
CTET Preparation Marathi
CTET Language 1 Marathi Notes
CTET 2024 Question Paper Marathi
CTET मराठी अध्यापनशास्त्र
CTET 2024 Study Material Marathi
