इयत्ता 7वी विज्ञान प्रकरण 2 : प्राण्यांचे पोषण

(a) अंतर्ग्रहण, पचन, अभिशोषण, एकजीव होणे, मलविसर्जन
(b) यकृत
(c) पाचक
(d) शोषणेंद्रिये
(e) अन्नविवरा

(a) चूक
(b) बरोबर
(c) बरोबर
(d) बरोबर

(a) (iii) लहान आतडे
(b) (iv) मोठे आतडे

लहान आतड्याच्या आतील भित्तिकेवर बोटाच्या आकाराची बाहेर आलेली हजारो विकरे (villi) असतात त्यांना शोषणेंद्रिये म्हणतात. ती लहान आतड्यात असतात.

कार्य: शोषणेंद्रिये पचन झालेल्या अन्नाचा रस शोषून घेण्यासाठी आपला आकार वाढवितात आणि प्रत्येक शोषणेंद्रियाला जोडलेल्या सूक्ष्म रक्तवाहिन्यांद्वारे अन्नरस शोषून घेतात.

पित्तरस यकृतातून स्त्रवतो (तयार होतो) आणि तो एका पिशवीत म्हणजेच पित्ताशयात संग्रहित होतो. पित्तरस स्निग्ध (फॅटस्) पदार्थांचे पचन करण्यात महत्वाची भूमिका निभावतो.

अशा कार्बोहैड्रेटचे नाव ‘काष्ठतंतू’ (Cellulose) आहे.

कारण: रवंथ करणाऱ्या प्राण्यांच्या शरीरातील रुमेनमध्ये किंवा अंधनाळमध्ये असे जीवाणू (सूक्ष्मजंतू) असतात जे काष्ठतंतू पचन करण्यास मदत करतात, ही क्रिया मानवाच्या शरीरात होत नाही कारण मानवामध्ये हे विशिष्ट सूक्ष्मजंतू नसतात.

पेशीमध्ये असलेल्या ग्लुकोजचे ऑक्सिजनच्या सहाय्याने विघटन कार्बन डायऑक्साईड व पाण्यात होते आणि ऊर्जा मुक्त होते. यामुळे आपल्याला ग्लुकोजपासून तात्काळ ऊर्जा मिळते.

(i) अन्नाचे अभिशोषण – लहान आतडे
(ii) अन्नाचे चर्वण – मुखविवर
(iii) सूक्ष्मजंतूचा नाश करणे – जठर
(iv) अन्नाचे पूर्ण पचन – लहान आतडे
(v) मलाची निर्मिती – मोठे आतडे

साम्य: मानव आणि अमिबा या दोन्हीमध्ये अन्न पचनाची प्रक्रिया आणि ऊर्जा मुक्त करण्याची मूलभूत क्रिया समान असते. (पाचकरस अन्नावर क्रिया करून साध्या घटकांमध्ये रूपांतर करतात).

फरक: मानवामध्ये अन्नग्रहणासाठी मुख आणि गुंतागुंतीची पचनसंस्था असते, तर अमिबामध्ये तोंड किंवा पचनसंस्था नसते, तो छद्मपादाच्या साहाय्याने अन्न गिळतो आणि अन्नविवरामध्ये त्याचे पचन होते.

(मानवी पचनसंस्थेच्या मुख्य अवयवांची नावे क्रमाने):
मुखविवर, लाळाग्रंथी, अन्ननलिका, यकृत, पित्ताशय, जठर, स्वादुपिंड, लहान आतडे, मोठे आतडे, मलाशय आणि गुदद्वार.

नाही, आपण फक्त कच्ची पालेभाजी किंवा गवत खाऊन जगू शकत नाही. गवतामध्ये आणि पालेभाज्यांमध्ये ‘काष्ठतंतू’ (सेल्युलोज) नावाचे कार्बोहैड्रेट मोठ्या प्रमाणावर असते. मानवी पचनसंस्थेमध्ये काष्ठतंतू पचवणारे विशिष्ट सूक्ष्मजंतू (जीवाणू) नसतात. त्यामुळे यातून आपल्याला आवश्यक ती ऊर्जा आणि पोषक घटक मिळू शकणार नाहीत आणि आपले पचन योग्यरित्या होणार नाही.