कर्नाटक राज्य अभ्यासक्रम
इयत्ता – 7वी
विषय – विज्ञान
भाग – 1
नमूना प्रश्नोत्तरे
प्रकरण 1 – वनस्पतींचे पोषण
पाठातील मुख्य आशय सोप्या शब्दांत
- 1. पोषण (Nutrition)सजीवांना वाढीसाठी आणि ऊर्जेसाठी आहाराची गरज असते. सजीवांनी अन्न ग्रहण करून त्याचा शरीरासाठी वापर करण्याच्या प्रक्रियेला ‘पोषण’ असे म्हणतात.
- 2. स्वयंपोषी (Autotrophs)पाणी, कार्बन डायऑक्साईड आणि खनिजे यांचा वापर करून ज्या वनस्पती स्वतःचे अन्न स्वतः तयार करतात, त्यांना स्वयंपोषी वनस्पती म्हणतात.
- 3. परपोषी (Heterotrophs)जे प्राणी आणि सजीव स्वतःचे अन्न स्वतः बनवू शकत नाहीत आणि अन्नासाठी वनस्पतींवर अवलंबून असतात, त्यांना परपोषी म्हणतात.
- 4. प्रकाश संश्लेषण (Photosynthesis)पाने ही वनस्पतींचे अन्न तयार करण्याचे कारखाने आहेत. पानांमध्ये ‘हरितद्रव्य’ (क्लोरोफिल) नावाचा हिरवा घटक असतो, जो सूर्यप्रकाशातील ऊर्जा शोषून घेतो. या ऊर्जेचा वापर करून कार्बन डायऑक्साईड आणि पाण्यापासून अन्न तयार केले जाते. या प्रक्रियेत ऑक्सिजन वायू बाहेर पडतो.
- 5. पर्णरंध्र (Stomata)पानांच्या पृष्ठभागावर अत्यंत सूक्ष्म छिद्रे असतात, ज्यातून हवेतील कार्बन डायऑक्साईड आत घेतला जातो. या छिद्रांना पर्णरंध्र (Stomata) म्हणतात.
- 6. परोपजीवी वनस्पती (Parasitic Plants)काही वनस्पतींमध्ये हरितद्रव्य नसते, त्यामुळे त्या स्वतःचे अन्न बनवू शकत नाहीत. अमरवेल (Cuscuta) ही वनस्पती ज्या झाडावर वाढते (यजमान वनस्पती), त्याचे अन्न शोषून घेते. अशा वनस्पतींना परोपजीवी म्हणतात.
- 7. कीटकभक्षक वनस्पती (Insectivorous Plants)घटपर्णी (Pitcher plant) सारख्या काही वनस्पती कीटकांना आपल्या सापळ्यात पकडून पचवतात आणि त्यांच्याकडून पोषक घटक मिळवतात.
- 8. शवोपजीवी (Saprotrophs)बुरशी (Fungi) किंवा आळंबी (Mushroom) हे सजीव मृत किंवा कुजणाऱ्या पदार्थांवरून आपले पोषण मिळवतात. या पोषण पद्धतीला शवोपजीवी पोषण म्हणतात.
- 9. सहजीवी संबंध (Symbiosis)जेव्हा दोन सजीव एकत्र राहतात आणि एकमेकांना अन्न व निवारा वाटून घेतात, तेव्हा त्याला सहजीवी संबंध म्हणतात. उदाहरणार्थ, दगडफूल (Lichens) मध्ये शेवाळ आणि कवक एकत्र राहून एकमेकांना मदत करतात.
- 10. मातीमध्ये पोषक घटकांची वाढवनस्पती मातीतील पोषक घटक शोषून घेतात, त्यामुळे मातीत खते मिसळून हे घटक पुन्हा वाढवले जातात. तसेच, राइजोबियम (Rhizobium) नावाचे सूक्ष्मजंतू हवेतील नायट्रोजन वनस्पतींना वापरता येईल अशा स्वरूपात बदलून देतात.
वनस्पतींचे पोषण – स्वाध्याय (अभ्यास)
1. सजीवांना आहाराची आवश्यकता का असते?
उत्तर: सजीवांच्या शरीराच्या रचनेसाठी, वाढ होण्यासाठी, शरीरातील बिघडलेला अवयव दुरुस्त होऊन पुन्हा कार्यरत होण्यासाठी आणि विविध जैविक क्रियांसाठी लागणारी ऊर्जा मिळवण्यासाठी सजीवांना आहाराची आवश्यकता असते.
2. परोपजीवी आणि शवोपजीवी यातील फरक स्पष्ट करा.
उत्तर:परोपजीवी: या वनस्पती स्वतःचे अन्न स्वतः तयार करत नाहीत. त्या दुसऱ्या (यजमान) वनस्पतीवर वाढतात आणि त्यांच्याकडून आपले अन्न व पोषक घटक शोषून घेतात. (उदा. कस्कुटा / अमरवेल).शवोपजीवी: हे सजीव मृत अथवा कुजणाऱ्या पदार्थांवर पाचक रसांचा स्त्राव करतात आणि त्यातून आपले पोषक घटक मिळवतात. (उदा. बुरशी, आळंबी).
3. पानामध्ये स्टार्च आहे याचे परीक्षण कसे कराल?
उत्तर: पानामध्ये स्टार्च आहे हे पाहण्यासाठी आपण ‘आयोडीनची चाचणी’ करू शकतो. पानावर आयोडीनचे काही थेंब टाकल्यास, जर पानाचा तो भाग गडद निळा किंवा काळा झाला, तर पानामध्ये स्टार्च आहे हे सिद्ध होते.
4. हिरव्या वनस्पतीमध्ये होणाऱ्या आहाराच्या संश्लेषण क्रियेचे थोडक्यात विवरण करा.
उत्तर: पानांमध्ये ‘हरितद्रव्य’ (क्लोरोफिल) नावाचा हिरवा घटक असतो. हा घटक पानांना सूर्याची ऊर्जा शोषून घेण्यास मदत करतो. या ऊर्जेचा वापर करून वनस्पती हवेतील कार्बन डायऑक्साईड आणि मुळांनी शोषलेले पाणी यांपासून स्वतःचे अन्न (कार्बोहैड्रेटस) तयार करतात. याच प्रक्रियेला ‘प्रकाश संश्लेषण’ असे म्हणतात.
5. वनस्पती आहाराचे मूलभूत स्त्रोत आहे हे प्रवाही चित्राद्वारे स्पष्ट करा.
उत्तर:प्रवाही चित्र: सूर्य → हिरव्या वनस्पती (प्रकाश संश्लेषण करून स्वतःचे अन्न तयार करतात) → शाकाहारी प्राणी (वनस्पती खातात) → मांसाहारी प्राणी (शाकाहारी प्राण्यांना खातात).यावरून हे स्पष्ट होते की प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे सर्व सजीव अन्नासाठी वनस्पतींवरच अवलंबून आहेत.
6. मोकळया जागा भरा.
उत्तर:(a) हिरव्या वनस्पती आपला आहार स्वतः बनवितात म्हणून त्यांना स्वयंपोषी म्हणतात.(b) वनस्पतीव्दारे संश्लेषित आहाराचा संग्रह स्टार्च च्या स्वरुपात केला जातो.(c) प्रकाश संश्लेषण क्रियेमध्ये ज्या रंगाद्वारे सौर ऊर्जा शोषली जाते त्याला हरितद्रव्य (क्लोरोफिल) म्हणतात.(d) प्रकाश संश्लेषण क्रियेमध्ये वनस्पती हवेतून कार्बन डायऑक्साईड वायू घेतात आणि ऑक्सिजन वायू मुक्त करतात.
7. नांवे सांगा.
उत्तर:(i) पिवळ्या रंगाची तारेसारखी गोल नाजूक परपोषी वनस्पती: कस्कुटा (अमरवेल)(ii) स्वयंपोषी आणि परपोषी दोन्ही पध्दतीचा अवलंब करणारी वनस्पती: घटपर्णी (कीटकभक्षक वनस्पती)(iii) वनस्पतीच्या पानामध्ये वायुंची देवाण घेवाण होते असे रंध्र: स्टोमॅटा (पर्णरंध्र)
8. योग्य उत्तरासमोर खूण करा.
उत्तर:(a) कस्कुटा याचे उदाहरण आहे: (ii) परपोषी (परोपजीवी)(b) किटकाना पकडून आपला आहार बनविणारी वनस्पती: (iii) घटपर्णी
9. स्तंभ 1 व स्तंभ 2 मधील दिलेल्या घटकांच्या जोड्या जुळवा.
उत्तर (योग्य जोड्या):
| स्तंभ 1 | स्तंभ 2 |
|---|---|
| हरितद्रव्य | पान |
| नायट्रोजन | सुक्ष्मजंतू (राइजोबियम्) |
| कस्कुटा | परोपजीवी |
| प्राणी | परपोषी |
| कीटक | घटपर्णी |
10. खाली दिलेल्या विधानापैकी बरोबर किंवा चूक विधाने ओळखा.
उत्तर:(i) प्रकाष संश्लेषण क्रियेत कार्बन डायऑक्साईड मुक्त होतो. → चूक(ii) स्वतःचे अन्न स्वतः तयार करुन घेणाऱ्या वनस्पतीला शवोपजीवी म्हणतात. → चूक(iii) प्रकाश संश्लेषण क्रियेद्वारे प्रोटीन हा घटक तयार होत नाही. → बरोबर(iv) प्रकाश संश्लेषण क्रियेत सौरऊर्जेचे रासायनिक उर्जेत रुपांतर होते. → बरोबर
11. योग्य पर्याय निवडा: प्रकाश संश्लेषण क्रियेत वनस्पतीचा कोणता भाग कार्बन डायऑक्साईड शोषून घेतो.
उत्तर: (b) स्टोमॅटा
12. योग्य पर्याय निवडा: वनस्पती हवेतील कार्बन डायऑक्साईड मुख्यतः ज्या भागातून घेतात तो भाग कोणता?
उत्तर: (d) पाने
अधिक सरावासाठी इंग्रजी व्याकरणाची चाचणी नक्की सोडवा:ENGLISH GRAMMAR TEST
