या कवितेचे कवी नरेंद्र पंडित अयाचित हे आहेत. ते रामदेवरायाच्या दरबारात कवी होते. त्यांनी इसवी सन 1293 मध्ये ‘रुक्मिणी स्वयंवर’ हा ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथात एकूण 1880 ओव्या होत्या. या काव्याचे शब्दसौंदर्य पाहून राजाला मोह झाला आणि त्याने पैशाचे आमिष दाखवून हे काव्य स्वतःच्या नावावर करण्यास सांगितले.
नरेंद्र पंडितांनी राजाला स्पष्ट नकार दिला. राजाच्या धमकीनंतर त्यांनी एका रात्रीत आपल्या ग्रंथाची नक्कल केली. वेळेअभावी ते फक्त 900 ओव्यांचीच नक्कल करू शकले. त्यापैकी 879 ओव्या आज त्यांच्या नावावर शिल्लक आहेत. ही कविता त्यांच्या याच ‘रुक्मिणी स्वयंवर’ या ग्रंथातून घेण्यात आली आहे.
मध्यवर्ती कल्पना
विदर्भ देशाचा राजा भीमक याला 5 मुलगे आणि 1 मुलगी (रुक्मिणी) होती. राजाला आपली मुलगी रुक्मिणी हिचा विवाह श्रीकृष्णाशी करून द्यायचा होता. परंतु रुक्मिणीचा भाऊ रुक्मी याला हे मान्य नव्हते. त्याने रुक्मिणीचा विवाह चेदीचा राजा शिशुपाल याच्याशी निश्चित केला.
रुक्मिणीने मात्र श्रीकृष्णाला मनोमन आपला पती मानले होते. त्यामुळे तिने सुदेव नावाच्या ब्राह्मणाकडून श्रीकृष्णाला एक पत्र पाठवले. या पत्रातून तिने श्रीकृष्णाला येऊन आपली सुटका करण्याची आणि आपल्याशी विवाह करण्याची विनंती केली. रुक्मिणीच्या मनातील हेच निस्सीम प्रेम आणि भक्ती या कवितेतून व्यक्त झाली आहे.
कवितेचा सोप्या शब्दात अर्थ
कडवे 1: हे श्रीकृष्णा, तुझे सुंदर आणि उत्तम गुण माझ्या कानावर पडले आणि माझे सर्व कष्ट दूर झाले. तुझे हे सौंदर्य पाहून माझ्या डोळ्यांचे खऱ्या अर्थाने सार्थक व्हावे, यासाठी माझे डोळे तुझ्या पायाशी जडले आहेत (तुझी वाट पाहत आहेत).
कडवे 2: रूप, उत्तम कुळ आणि ज्ञान या सर्वच बाबतीत तुला शोभेल असा या जगात दुसरा कोणीही नाही. हे माहीत असूनही, एका चांगल्या कुळातील कन्या असून मी फक्त तुलाच माझा पती म्हणून स्वीकारण्याची इच्छा बाळगून आहे. इतर कोणाचाही मी विचार केलेला नाही.
कडवे 3: माझ्या मनाने मी तुला माझा पती मानले आहे. त्यामुळे आता मला वाचवण्यासाठी तू लवकर धावून ये. शिशुपाल रुपी कोल्हा केव्हा येऊन हल्ला करेल हे सांगता येत नाही आणि सिंहाचा वाटा कोल्ह्याने पळवून नेणे तुला नक्कीच आवडणार नाही.
कडवे 4: तुला मिळवण्यासाठी मी अनेक व्रते केली, देवांची, गुरूंची आणि ब्राह्मणांची नेहमी पूजा केली. माझ्या दारात आलेल्या कोणत्याही भिकाऱ्याला (याचकाला) मी कधीही रिकाम्या हाताने परत पाठवले नाही. याच सर्व पुण्याच्या फळाने तू मला वाचवण्यासाठी नक्की येशील.
कडवे 5: शिशुपालाचे रक्षण करण्यासाठी मगध देशाचा राजा जरासंध आणि विदुरथ वगैरे राजे आपले मोठे सैन्य घेऊन येथे आले आहेत. तू तुझ्या हातांच्या सामर्थ्याने आणि पराक्रमाने त्यांना शिक्षा कर आणि मला राक्षस पद्धतीने (मला पळवून नेऊन) माझ्याशी विवाह कर.
कडवे 6: माझा भाऊ रुक्मी याच्याशी युद्ध केल्याशिवाय मला इथून नेण्याचा दुसरा कोणताही मार्ग नाही. आमच्या कुळाच्या प्रथेनुसार, लग्नाआधी कुलदेवतेचे दर्शन घ्यावे लागते. त्यासाठी मी जंगलात जाईन. तू तिथे येऊन मला पळवून घेऊन जा.
कडवे 7: हे पद्मनाभ (श्रीकृष्णा), जर माझी ही इच्छा पूर्ण झाली नाही, तर मी माझी जीभ चावून जीव देईन. त्यानंतर मी 100 जन्म घेईन आणि खूप कठोर तपश्चर्या करेन. ज्यांच्या चरणी प्रत्यक्ष भगवान शंकरही लीन होतात, ते तुझे पाय मी नक्की मिळवेन.
नवीन शब्दार्थ
कठीण शब्द
सोपा अर्थ
भवन
त्रिभुवन, जग
भवत्पद
परमेश्वराचे / श्रीकृष्णाचे पाय
अनन्या
दुसऱ्या कोणालाही नाही
जाया
पत्नी
द्विज
ब्राह्मण
विन्मुख
रिकाम्या हाताने परत पाठविणे
याचक
भिक्षा मागणारा
उद्यत
तयार
परिणय
विवाह, लग्न
भूप
राजा
चेदी
एक राज्य (शिशुपालाचा देश)
रिघणे
शिरणे, जाणे
हासडून
खेचून, ओढून
‘स्वाध्याय’ आणि ‘भाषाभ्यास
प्र. 1. पुढील प्रश्नांची एका वाक्यात उत्तरे लिहा.1) नरेंद्र कोणाच्या दरबारात कवी होते ?
उत्तर: नरेंद्र हे रामदेवरायाच्या दरबारी कवी होते.
2) मूळ ‘रुक्मिणी स्वयंवरांतील ओव्यांची संख्या किती होती ?
उत्तर: मूळ ‘रुक्मिणी स्वयंवर’ या ग्रंथातील ओव्यांची संख्या 1880 इतकी होती.
3) रुक्मिणी कोणत्या देशाची राजकन्या होती ?
उत्तर: रुक्मिणी ही विदर्भ देशाची राजकन्या होती.
4) रुक्मिणीला किती भाऊ होते ?
उत्तर: रुक्मिणीला पाच भाऊ होते.
5) रुक्मिणीच्या गुरुंचे नाव काय ?
उत्तर: रुक्मिणीच्या गुरूंचे नाव सुदेव असे होते.
6) रुक्मिणीने कोणाला विन्मुख पाठविले नाही ?
उत्तर: रुक्मिणीने कधीही कोणत्याही याचकाते (भिक्षा मागणारा) विन्मुख परत पाठविले नाही.
7) रुक्मिणीचे लग्न कोणाशी ठरविलेले होते ?
उत्तर: रुक्मिणीचे लग्न चेदीचा राजा शिशुपाल याच्याशी ठरविलेले होते.
8) शिव कोणाचे पाय नमितो ?
उत्तर: साक्षात भगवान शिव श्रीकृष्णाचे पाय नमितो.
प्र. 2. खालील ओळीतील रिकाम्या जागी योग्य शब्द लिहा.1) सौंदर्य जे बघुनी ……………. लोचनासी.2) तूतेची इच्छित ……………. म्हणूनी अनन्या.3) कोल्हा ……………. पळवी ऋचते न सिंहा.4) न लाविले कधिच ……………. याचकाते.5) दंडूनी ने मजसी ……………. पद्धतीने.6) देईन ……………. सहसा हासडूनी जीभ.7) इच्छा जरि न पुरली …………….8) घेऊनी ……………. जन्म …………….
उत्तर:1) सौंदर्य जे बघुनी सार्थक लोचनासी.2) तूतेची इच्छित पती म्हणूनी अनन्या.3) कोल्हा स्वभाग पळवी ऋचते न सिंहा.4) न लाविले कधिच विन्मुख याचकाते.5) दंडूनी ने मजसी राक्षस पद्धतीने.6) देईन जीव सहसा हासडूनी जीभ.7) इच्छा जरि न पुरली मम पद्मनाभ.8) घेऊनी शत जन्म उग्र तपे तुझे ते.
प्र. 3. खालील प्रश्नांची 3-4 वाक्यांत उत्तरे लिहा.1) श्रीकृष्णाच्या प्राप्तीसाठी रुक्मिणीने काय काय प्रयत्न केले आहेत ?
उत्तर: श्रीकृष्णाच्या प्राप्तीसाठी रुक्मिणीने अनेक व्रते केली आणि विशेष नियम पाळले. तिने देव, गुरु आणि ब्राह्मणांची नेहमी सतत पूजा केली. तसेच आपल्या दारी आलेल्या कोणत्याही याचकाला (भिक्षेकरूला) तिने कधीही रिकाम्या हाताने (विन्मुख) परत पाठवले नाही.
2) कृष्णाला काय आवडणार नाही ?
उत्तर: शिशुपालरूपी कोल्हा रुक्मिणीला पळवून नेण्यासाठी केव्हा धाड घालेल हे तिला समजत नाही. एखाद्या कोल्ह्याने धाड घालून श्रीकृष्णासारख्या सिंहाच्या मालकीच्या भागावर (रुक्मिणीवर) हक्क सांगणे किंवा तिला पळवून नेणे कृष्णाला नक्कीच आवडणार नाही, असे रुक्मिणी पत्रात सांगते.
3) शिशुपालाच्या रक्षणासाठी कोण कोण आले आहेत ?
उत्तर: चेदीचा राजा शिशुपाल याचे रक्षण करण्यासाठी मगध देशाचा राजा जरासंध स्वतःचे सैन्य घेऊन आला आहे. जरासंधाच्या बरोबरीने विदुरथ आणि इतर अनेक राजेही आपले सैन्य घेऊन शिशुपालाच्या मदतीला आले आहेत.
प्र. 4. खालील प्रश्नांची 5 ते 6 वाक्यात उत्तरे लिहा.1) श्रीकृष्णाची प्राप्ती न झाल्यास रुक्मिणी काय करणार आहे?
उत्तर: रुक्मिणीने श्रीकृष्णाला मनाने आपला पती मानले आहे. जर या जन्मात तिची श्रीकृष्णाला मिळवण्याची इच्छा पूर्ण झाली नाही, तर ती स्वतःची जीभ खेचून (हासडून) तत्काळ आपला जीव देईल. आपला प्राण त्यागल्यानंतर ती पुन्हा शंभर जन्म घेईल. त्या शंभर जन्मांमध्ये ती उग्र तपश्चर्या करेल आणि ज्याला साक्षात भगवान शिवही वंदन करतात, असे श्रीकृष्णाचे चरण (पाय) ती प्राप्त करेल. यावरून तिचा ठाम निश्चय दिसून येतो.
2) आपण श्रीकृष्णाला मनाने वरले आहे हे रुक्मिणी त्याला कसे सांगते ?
उत्तर: रुक्मिणी श्रीकृष्णाला पाठवलेल्या पत्रात म्हणते की, कृष्णाचे सुंदर सद्गुण कानावर पडल्यामुळे तिचे सगळे श्रम दूर झाले आहेत. त्याचे सौंदर्य पाहून आपल्या डोळ्यांचे सार्थक व्हावे म्हणून तिचे डोळे त्याच्याच पायाशी जडले आहेत. सौंदर्य, उत्तम कुळ आणि विद्येच्या बाबतीत या जगात कृष्णाला साजेसे दुसरे कुणीही नाही याची तिला पूर्ण जाणीव आहे. म्हणूनच या चांगल्या कुळातील कन्येने (रुक्मिणीने) कृष्णालाच आपला पती मानले आहे आणि ती दुसऱ्या कुणाचाही विचार करत नाही, असे ती त्याला सांगते.
उत्तर:संदर्भ: ही ओळ नरेंद्र पंडित अयाचित लिखित ‘रुक्मिणीचे श्रीकृष्णांस पत्र’ या कवितेतील (रुक्मिणी स्वयंवर ग्रंथातील) आहे.स्पष्टीकरण: श्रीकृष्णाची प्राप्ती व्हावी म्हणून रुक्मिणीने मनापासून अनेक प्रयत्न केले. तिने व्रते केली, कडक नियम पाळले आणि देव, गुरु व ब्राह्मणांची सतत पूजा केली. याच प्रयत्नांचा एक भाग म्हणून तिने आपल्या दारी भिक्षा मागण्यासाठी आलेल्या कोणत्याही याचकाला (भिक्षेकरूला) कधीही रिकाम्या हाताने (विन्मुख) परत पाठवले नाही. या ओळीतून रुक्मिणीची श्रीकृष्णाप्रती असलेली निस्सीम भक्ती आणि तिची दानशूर वृत्ती स्पष्ट होते.
2) “पावेन पाय शिवही नमितो जयाते.”
उत्तर:संदर्भ: ही ओळ कवी नरेंद्र यांच्या ‘रुक्मिणी स्वयंवर’ या ग्रंथातून घेतलेल्या ‘रुक्मिणीचे श्रीकृष्णांस पत्र’ या काव्यातील आहे.स्पष्टीकरण: रुक्मिणीने श्रीकृष्णाला मनाने आपला पती मानले होते. जर या जन्मात तिची श्रीकृष्णाशी विवाह करण्याची इच्छा पूर्ण झाली नाही, तर ती आपली जीभ खेचून प्राण देईल असे ती पत्रात ठामपणे सांगते. प्राण त्यागल्यानंतर ती शंभर जन्म घेईल व उग्र तपश्चर्या करून साक्षात भगवान शंकर ज्यांना वंदन करतात, असे श्रीकृष्णाचे चरण (पाय) ती प्राप्त करेल. या ओळीतून रुक्मिणीचा अढळ निश्चय आणि कृष्णावरील असीम प्रेम दिसून येते.
प्र. 6. खालील प्रश्नाचे उत्तर 7-8 वाक्यात लिहा.1) ‘रुक्मिणीचे पत्र’ या कवितेचा सारांश तुमच्या शब्दात लिहा.
उत्तर: ‘रुक्मिणीचे श्रीकृष्णांस पत्र’ हा नरेंद्र कवी लिखित ‘रुक्मिणी स्वयंवर’ मधील सुंदर भाग आहे. विदर्भ देशाची राजकन्या रुक्मिणी हिला श्रीकृष्णाशी विवाह करायचा असतो, परंतु तिचा बलशाली भाऊ रुक्मी तिचा विवाह चेदीचा राजा शिशुपाल याच्याशी निश्चित करतो. त्यामुळे रुक्मिणी सुदेव गुरूंच्या हाती श्रीकृष्णाला एक पत्र पाठवते. या पत्रात ती म्हणते की कृष्णाचे सद्गुण आणि रूप ऐकून तिने त्यालाच मनाने पती मानले आहे. शिशुपालरूपी कोल्ह्याने तिला पळवून नेणे हे कृष्णासारख्या सिंहाच्या मालकी हक्काला शोभणारे नाही. जरासंधादी राजे शिशुपालाच्या मदतीला आले असले तरी, कृष्णाने स्वतःच्या पराक्रमाने येऊन तिला राक्षस पद्धतीने पळवून न्यावे अशी ती विनंती करते. लग्नाआधी कुलदेवतेच्या पूजेसाठी वनात जाताना तिला घेऊन जावे असा सोपा उपायही ती सुचवते. जर तिची ही इच्छा पूर्ण झाली नाही तर ती आपला प्राण देईल आणि शंभर जन्म तप करून श्रीकृष्णाचे चरण प्राप्त करेल, असा ठाम निश्चय ती पत्राच्या शेवटी व्यक्त करते.
भाषाभ्यासप्र. 1. संधी सोडवा व प्रकार लिहा: सद्गुण, विद्याधिकार, परिणयातुर, विदूरथादी.
