साहित्यमंथन: पाठ ३
शेतकऱ्यांची परिस्थिती
लेखक: महात्मा जोतीराव फुले (१८२७-१८९०)
मूळ ग्रंथ: शेतकऱ्याचा असूड
१. पाठाची मध्यवर्ती कल्पना (Central Idea)
हा पाठ महात्मा फुले यांच्या ‘शेतकऱ्याचा असूड’ या ग्रंथातून घेतला आहे. यात त्यांनी तत्कालीन इंग्रज सरकारच्या अन्यायी धोरणांवर कडाडून टीका केली आहे.
या पाठात ‘गोरा शिपाई/सरकारी अधिकारी’ आणि ‘गांजलेला भारतीय शेतकरी’ यांच्या जीवनमानाची तुलना केली आहे सरकारी अधिकाऱ्यांचे पगार, राहणीमान आणि सुखसोयी यांच्या विरोधात शेतकऱ्यांचे दारिद्र्य, कर्जबाजारीपणा आणि हलाखीची अवस्था याचे विदारक चित्र यात मांडले आहे[cite: 5171].
या पाठात ‘गोरा शिपाई/सरकारी अधिकारी’ आणि ‘गांजलेला भारतीय शेतकरी’ यांच्या जीवनमानाची तुलना केली आहे सरकारी अधिकाऱ्यांचे पगार, राहणीमान आणि सुखसोयी यांच्या विरोधात शेतकऱ्यांचे दारिद्र्य, कर्जबाजारीपणा आणि हलाखीची अवस्था याचे विदारक चित्र यात मांडले आहे[cite: 5171].
२. महत्त्वाचे मुद्दे (Important Points)
- आर्थिक तफावत: शेतकऱ्याला महिना ३ रुपये सुद्धा मिळत नाहीत, तर सरकारी कामगारांना १५ रुपये सुद्धा किरकोळ खर्चाला पुरत नाहीत.
- वेशभूषा: शेतकरी लंगोटी नेसून, उघडाबंब राहून काम करतो. याउलट गोरा शिपाई (सोजर) बूट, पायमोजे, लाल डगला आणि नखरेदार टोपी घालतो.
- अन्न: शेतकऱ्याला सुकी भाकरी, चटणी आणि कधीतरी आमटी मिळते. सरकारी सैनिकाला मात्र गहू, तांदूळ, मांस, तूप, दूध, साखर आणि फळे मिळतात.
- राहणीमान: शेतकरी जनावरांच्या गोठ्याशेजारी अस्वच्छतेत राहतो. गोऱ्या शिपायांसाठी मात्र सरकारने दोन मजली हवेशीर ‘बराकी’ (इमारती) बांधल्या आहेत.
- आरोग्य: शेतकऱ्याला तापावर औषध मिळत नाही. सैनिकांसाठी मात्र सरकारी दवाखाने, महागडी औषधे आणि डॉक्टरांची सोय आहे.
- फुले यांचा उपाय: सरकारने अधिकाऱ्यांचे पगार कमी करावेत आणि शेतकऱ्यांना शिक्षण द्यावे व कर कमी करावेत.
३. कठीण शब्द व अर्थ (Vocabulary)
अर्भ
दहा कोटी (10 Crores)
धसकट
पिकांची कापणी झाल्यावर जमिनीलगत राहिलेला ताटाचा धारदार भाग
तोस्तान
काडतुसे ठेवण्याची कमरेला बांधायची पिशवी
खारवी
एक प्रकारचे गडद लाल कापड
खळगुट
पातळ कालवण
मोडशी
पोटदुखी / हगवण
बनात
एक लोकरीचे वस्त्र
बराक
शिपायांच्या राहण्याची जागा
४. स्वाध्याय (Questions & Answers)
१) शेतकऱ्याची तुलना महात्मा फुले यांनी कुणाशी केली आहे?
महात्मा फुले यांनी शेतकऱ्याची तुलना युरोपियन फलटणीतील साधारण ‘गोऱ्या सोजराशी’ (शिपायाशी) केली आहे.
२) महात्मा फुले यांच्या मते शेतकऱ्याचे मासिक उत्पन्न किती असे?
महात्मा फुले यांच्या मते, शेतसारा व लोकल फंड भरून शेतकऱ्याच्या कुटुंबातील दर माणशी दरमहा ‘तीन रुपये’ सुद्धा पडत नाहीत.
३) महात्मा फुले यांच्या मते शेतकरी कर्जबाजारी का झाले आहेत?
सरकारी अधिकाऱ्यांचे प्रचंड पगार, शेतकऱ्यांवरील अवाजवी शेतसारा (कर) आणि सावकारांचे व्याज यामुळे शेतकरी कर्जबाजारी झाले आहेत.
४) महात्मा फुले यांच्या काळातील शेतकऱ्यांच्या जगण्याचे वर्णन करा. (सविस्तर)
महात्मा फुले यांच्या काळातील शेतकऱ्यांची परिस्थिती अत्यंत दयनीय होती:
- पोषाख: डोक्यावर चिंध्यांचे पागोटे, अंगात बंडी, कमरेला लंगोटी आणि पायात साधी चप्पल किंवा अनवाणी पाय.
- अन्न: त्यांना वेळेवर पोटभर अन्न मिळत नसे. जोंधळ्याची किंवा नाचणीची भाकरी, आंबिल किंवा साधे कालवण खाऊन ते दिवस काढत .
- निवास: त्यांचे घर म्हणजे जनावरांच्या गोठ्यासारखे असे. घरातच वासरे बांधलेली असत, त्यामुळे अस्वच्छता असे. अंथरूण-पांघरूण फाटके असे.
- कष्ट: कडक उन्हात, अनवाणी पायाने, खडकाळ जमिनीत ते बैलांसोबत दिवसभर कष्ट करत असत.
५) संदर्भासह स्पष्ट करा: “त्यास राहाण्याकरिता लाखों रुपये खर्ची घालून सरकारने दोन मजली टोलेजंग बराकी बांधल्या आहेत.”
संदर्भ: हे वाक्य ‘शेतकऱ्यांची परिस्थिती’ या पाठातील असून त्याचे लेखक ‘महात्मा जोतीराव फुले’ आहेत. हा उतारा ‘शेतकऱ्याचा असूड’ मधून घेतला आहे.
स्पष्टीकरण: इंग्रज सरकार आपल्या गोऱ्या शिपायांची किती बडदास्त ठेवते हे सांगताना फुले हे वाक्य वापरतात. एकीकडे शेतकऱ्याला राहायला नीट झोपडी नाही, तर दुसरीकडे सैनिकांसाठी सरकारने लाखो रुपये खर्चून सर्व सुखसोयींनी युक्त अशा भव्य इमारती (बराकी) बांधल्या आहेत, जिथे लोखंडी खाटा आणि बिछान्याची सोय आहे. यातून सरकारचा भेदभाव स्पष्ट होतो.
स्पष्टीकरण: इंग्रज सरकार आपल्या गोऱ्या शिपायांची किती बडदास्त ठेवते हे सांगताना फुले हे वाक्य वापरतात. एकीकडे शेतकऱ्याला राहायला नीट झोपडी नाही, तर दुसरीकडे सैनिकांसाठी सरकारने लाखो रुपये खर्चून सर्व सुखसोयींनी युक्त अशा भव्य इमारती (बराकी) बांधल्या आहेत, जिथे लोखंडी खाटा आणि बिछान्याची सोय आहे. यातून सरकारचा भेदभाव स्पष्ट होतो.
स्वाध्याय (टिपा व व्याकरण)
ई) टिपा लिहा (Write Notes)
१) शेतकऱ्यांचा कर्जबाजारीपणा नष्ट करण्यासाठी उपाय
महात्मा फुले यांच्या मते, शेतकऱ्यांचा कर्जबाजारीपणा नष्ट करण्यासाठी सरकारने खालील उपाययोजना करणे आवश्यक आहे:
- सरकारने विलायती सावकारांचे अवाढव्य व्याज देणे तात्काळ बंद करावे.
- लष्कर, न्याय, जंगल, पोलीस अशा विविध खात्यांतील मोठ्या पगाराच्या अधिकाऱ्यांचे पगार आणि पेन्शन कमी करावी.
- अनावश्यक नवीन मोहिमांवर होणारा खर्च टाळावा.
- शेतकऱ्यांवरील शेतसारा (कर), टोल आणि इतर पट्ट्यांचा भार कमी करावा.
- शेतकऱ्यांना विद्यादान देऊन त्यांना साक्षर करावे.
२) शेतकऱ्यांवरील करआकारणीबद्दल फुले यांचे मत
महात्मा फुले यांनी शेतकऱ्यांवरील करआकारणीला तीव्र विरोध दर्शवला आहे. ते म्हणतात की:
- शेतकऱ्यांनी आपल्या बायकामुलांसह रात्रंदिवस शेतात काबाडकष्ट केले तरी, त्यांना शेतसारा (land tax) आणि लोकल फंड भरल्यानंतर महिन्याला दरडोई तीन रुपये सुद्धा शिल्लक राहत नाहीत.
- सरकारी अधिकारी आणि गोरे शिपाई यांच्या चैनीसाठी आणि पगारासाठी शेतकऱ्यांकडून जास्तीचा कर वसूल केला जातो, जे अत्यंत अन्यायकारक आहे.
- शेतसारा, टोल आणि विविध फंड यांसारख्या करांच्या ओझ्याखाली शेतकरी दबला गेला आहे.
- त्यांच्या मते, हा जुलमी कर कमी न केल्यास त्याचे परिणाम भयंकर होतील.
उ) व्याकरण – वाक्प्रचार (Grammar – Idioms)
- १) कानउघाडणी करणे अर्थ: कडक शब्दांत उपदेश करणे / समज देणे.
- २) उरावर कट्यार टांगलेली असणे अर्थ: भविष्याविषयी सतत चिंता वाटणे / डोक्यावर सतत संकट असणे.
- ३) थारी लागणे अर्थ: स्थिर होणे / आधार सापडणे / शांत होणे.
- ४) खापर फोडणे अर्थ: दुसऱ्याला दोष देणे / वाकड्याने वागणे.



